«با تمام قدرت به هوا پرتاب شد! ستون عظیمی از دود و آتش مانند ده هزار خورشید درخشان به هوا برخاست. این صاعقه مرگبار تمامی دشمنان را به خاکستر تبدیل کرد!»

حال بیایید از گذشته های دور به زمان حاضر برگردیم و به توصیفی که از انفجار بمب اتمی شده است نظری بیفکنیم:

نویسنده ای به نام «لورنس» که در بهار سال ۱۹۴۵ میلادی ناظر انفجار آزمایشی نخستین بمب اتمی در «الاموگوردو» واقع در «نیومکزیکو» بوده چنین نوشته است:

«درست در آن لحظه یک روشنایی عظیم که گویی متعلق به این جهان نبود مانند روشنایی هزاران خورشید از بطن زمین به هوا برخاست. در آن لحظه ابدیت خاموشی گرفت و زمان از حرکت باز ایستاد. فضا گویی سراسر در نوک یک سنجاق جمع شد. زمین دهان گشود و آسمان شکفته شد…! »

آیا این توصیف شاعرانه از انفجار نخستین بمب اتمی آمریکا با آنچه قرنها پیش در متون باستانی آمده شباهت ندارد؟

یک شباهت عجیب دیگر!

پس از آنکه نخستین بمب اتمی در «الاموگوردو» آزمایش شد کارشناسان مشاهده کردند که محل انفجار با بلور گداخته سبزرنگی پوشیده شده است. در حقیقت بر اثر این انفجار عظیم دانه های شن تبدیل به بلوری سبز رنگی شده بودند!

چند سال پس از پایان جنگ جهانی دوم، دانشمندان باستان شناسان مکانی را در نزدیکی شهر «بابل» قدیم حفاری کردند. این مکان زمانی از شهرهای بزرگ بین النهرین (عراق کنونی) بود که «کورش» پادشاه ایران آن را تصرف کرد و «اسکندر» آن را به عنوان پایتخت آسیایی برگزید. گفته می شد که برج مشهور بابل – یعنی همان برج بلندی که به روایت تورات، پسران نوح کوشیدند برای رسیدن به آسمان بنا کنند – در این مکان بوده است. باستان شناسان بر آن بودند تا با انجام دادن یک حفاری عمودی ، زمین را مانند چاهی کنده پایین بروند. با این کار می توانستند به اطلاعات ارزنده ای درباره لایه های گوناگون و آثار تمدنهای باستانی و اشیایی که در اعماق زمین مدفون شده بود پی ببرند و یافته های خود را براساس دوره های گوناگون فهرست برداری کنند. در جریان این حفاری ابتدا از لایه های سطحی شهر «بابل» پایین تر رفتند تا آنکه به یک شهر قدیمی تر رسیدند. بین هر یک از لایه ها براثر جاری شدن سیل یا وزش توفان مواد رسوبی برجای مانده بود. باز هم به حفاری ادامه دادند. هرچه پایین تر می رفتند به تمدن های قدیمی تر می رسیدند که برخی از آنها متعلق به ۶۰۰۰ یا ۷۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح بود. در زیر آنها نشانه هایی از تمدن چوپانی پدیدار گشت و پایین تر از آن دانشمندان موفق شدند آثاری از تمدن غارنشینی با ابزارهای بسیار ابتدایی کشف کنند.

این کاوشها زمانی پایان یافت که سرانجام در زیر همه لایه های قبلی ناگهان با سطح سخت بلور ذوب شده سبز رنگ برخورد کردند. درست مانند آنچه پس از انفجار آزمایشی بمب اتم در «الاموگوردو» مشاهده کرده بودند!

آیا همه چیز بر اثر انفجار هسته ای به پایان رسیده و بشر دوباره از اول غارنشینی آغاز کرده بود؟

این پرسش با پرسش دیگری تکمیل شد و آن اینکه آیا بشر در آینده دوباره گور خود را به دست خود حفر نخواهد کرد و دوباره به دوره غارنشینی باز نخواهد گشت؟

بمباران اتمی دو شهر ژاپنی «ناگازاکی» و «هیروشیما» توسط آمریکا ( یعنی دارندۀ نخستین بمب آتمی جهان) هر چند به منزله لکه ننگی بر دامان تمدن بشری برجای ماند، اما مید است این تجربه دردناک ضد بشری درش عبرتی شود برای همه جهانیان تا هیچ ملت فرهیخته ای در آینده اندیشه اهریمنی به راه انداختن یک جنگ هسته ای را در سر نپروَراند!

نگاره های مرتبط:

• نگاهی به سروده‌ ی شهریار درباره آتش سوزی پارسه
• سنگتراشی ها و نقوش های تخت جمشید
• دلایل شکست هخامنشیان از اسکندر مقدونی
• باگواس خواجه اسکندر
• پس از اسکندر مقدونی چه گذشت؟
• آریو برزن قهرمان ایرانی مقابل اسکندر
• ارشک ارزاس
• اوستا
• وحدت سیاسی و تعامل فرهنگی در شاهنشاهی هخامنشی/پی یر بریان
• شاپور اول فرزند اردشیر دومین شاه ساسانی

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

و پس از آن که هرمزد شاهنشاه به گاه بَغان شد

و بهرام شاهنشاه، پسر شاهپور شاهنشاه، و برادر هرمزد شاهنشاه به شهریاری رسید، مرا بهرام شاهنشاه نیز ارجمند و فرمانروا داشت. و مرا در دربار و شهر به شهر، جای به جای، از برای کردگان یزدان همه گونه کامکار و توانا کرد. و در آن زمان نیز شهر به شهر، جای به جای، بس کردگان یزدان افزایش گرفت و بس آذر ورهرام ( بهرام ) نهاده شد، و بس مُغمردان خوشبخت.

و آبادان بودند. و بس آذران و مغان را پادخشـیر آوشت ( وقف نامه صادر کرد ). و در وصیت نامه ها و پادخشیر و گزارش هایی نیز که در زمان بهرام شاهنشاه کرده شد، چنین برنبشته است: کردِر هرمزد – موبذ. و پس از آنکه بهرام شاهنشاه، پسر شاهپور به گاه بَغان شد…

در سال ۲۷۶ پس از گفتمانی دراز که میان او و روحانیان درباری روی داد سرانجام مانی دچار تناقض شد و سرانجام در زندان کرتیر، به گناه زندیق بودن، پس از ۲۶ روز، با شکنجه ای بسیار دردآور کشته شد. در این مدت هر روز زنجیرهای او را تنگ تر کردند تا جان سپرد. رفتار با جسد مانی نیز بسیار خشن بود: سر او را بریدند و تن او را با کاه انباشتند و از دروازۀ گندی شاهپور آویختند. بعدها این دروازه به دروازۀ مانی معروف شد.

در سال ۲۴۰ میلادی، مانی ۲۴ سال بیش نداشت، در زمان اردشیر پاپگان، مدعی پیامبری شد. نخستین پشتیبان او پیروز پسر اردشیر بود. پس از درگذشت اردشیر مدتی نیز شاهپور از او پشتیبانی کرد، ولی سرانجام او را به خارج از ایران تبعید کرد. مانی در سال های تبعید در هند و تبت و چین به تبلیغ و مطالعه پرداخت و با درگذشت شاهپور به خیال اینکه فرصت مناسب شده است به ایران بازگشت و از پشتیبانی هرمز یکم برخوردار شد. او برای تفهیم تعالیم خود از نگارگری بهره میبرد و کتابهای بسیاری را که نوشت به تصویر آراست. از همین روی است که مانی را نقاش نیز مینامند.

آئین مانی که آمیخته ای بود از دین های موجود در روزگار او، مانند دین زرتشتی، مسیحی، بودایی، و همچنین یونانی، پس از او شاید یه خاطر همین چندگانگی از تبت تا اروپا گسترش یافت. ساختمان بینش یا دین مانی بر دو عنصر تاریکی و روشنایی استوار بود و از لذت های دنیوی مانند ازدواج و خوردن گوشت و نوشیدن شراب رویگردان است. مانی تزکیۀ نفس را تنها راه رستگاری میدانست.

از کارهای برون مرزی بهرام یکم چیزی نمیدانیم. بجز کمک ناچیز او در سال ۲۷۳ میلادی به زنوبیا ( زینب؟ ) فرمانروای پالمیرا، در رویارویی با رومیان. ظاهراً زنوبیا پس از شکست از امپراتور روم به ایران پناهنده شد. خود بهرام، با کشته شدن امپراتور در شورش سپاهیان روم در سال ۲۷۵ میلادی، از درگیری جنگ با سپاه روم در امان ماند.

در نقش رجب نگاره ای از بهرام یکم و ایزد بهرام، در حالی که رو به روی یکدیگر ایستاده اند، برجای مانده است. به گمان نگاره ای در نقش رجب بهرام را در سن ۱۵ سالگی در پشت سر شاهپور ( نفر سوم ) و نگاره ای دیگر اورا در داراب، در ۴۷ سالگی در کنار شاه نشان میدهد. حکومت کوتاه بهرام یکم را از سه سال تا سه سال و سه ماه و سه روز نوشته اند. بهرام را مردی بردبار و خوش سیرت دانسته اند.

نگارۀ بی نظیر دیهیم ستانی بهرام یکم، که آن را باید اوج کار تندیس تراشان دورۀ ساسانی به شمار آورد، در تنگ چوگان بیشاپور قرار دارد. این نگاره که ۹/۵ متر پهنا دارد و بلندی آن بیش از چهار متر است، از نظر ظرافت های هنری تقلیدی است از نگارۀ دیهیم ستانی اردشیر پاپگان در نقش رجب که شاه را فقط با یکی از ایزدان ( شاید هم اهورامزدا ) نشان میدهد. تناسب اندام ها و همچنین هماهنگی شیوۀ ایستادن اسپ های شاه و ایزد غافلگیر کننده است.(

• برچیده شده از تاریخ ایران در زمان ساسانیان – نوشته دکتر پرویز رجبی
• بازنشر: گروه تاریخ ما

نگاره های مرتبط:

• دانش پزشکی در ایران باستان(2)
• کوتاه سلسله ساسانی
• قیام مزدک
• بزرگترین جشن ملی ایران
• شاپور اول فرزند اردشیر دومین شاه ساسانی
• شهر بابل در کتاب مقدس قاموس
• شهر بابل از آغاز تا پایان
• جشن نوروز
• بخور و بخوردان در دین زرتشت
• خشایارشاه

© kian برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

پادشاهی گندهارا از قرن ششم پیش از میلاد تا قرن یازدهم میلادی دوام داشت. ما‌بین قرن یکم تا قرن پنجم میلادی، اوج عظمت این سرزمین به‌نمایش در‌آمد که سلسله‌ی پادشاهان «کوشان» (Kushan) در راه این تعالی کوشیدند. پس از فتح گندهارا به‌دست مسلمانان در سال ۱۰۲۱ میلادی (به‌دست محمود)، نام این سرزمین مشهور باستانی، به‌مرور زمان، به فراموشی سپرده شد.

طایفه‌ی کوشان‌ها که در آغاز در چین سکنا داشتند و به «یوئه چیه» (Yueh Chih) معروف بودند، به‌سوی آسیای مرکزی و به سمت «باکتریا» (Bactria) مهاجرت کردند، سرزمینی که برای قرن‌ها در آن سکنا گزیدند. در حدود سال ۷۵ میلادی، یکی از قبایل آن‌ها به رهبری «کوجولا» (Kujula) موفق شد بر سرزمین گندهارا تسلط یابد. دوره‌ی حکومت این طایفه که به سلسله‌ی «کوشان» مشهور بود، به عصر طلایی گندهارا شهرت یافت. در این دوره، هنر گندهارا به پیش‌رفت‌های بسیار چشم‌گیری نایل آمد و به‌خصوص، هنر پیکره‌تراشی این سرزمین در سراسر هند، به هنری بی‌نظیر بدل شد و آثار بسیار ارزش‌مندی از هنرمندان پیکره‌تراش به‌یادگار ماند.

هنر پیکره‌تراشی گندهارا از هنرهای منحصر‌به‌فرد دوره‌ی باستان محسوب می‌شود که امروزه تعدادی از تمثال‌های به‌یادگار مانده از آن در موزه‌های بعضی کشورها حفاظت شده و نیز پیکره‌های عظیمی که در دامنه‌ی کوه‌ها هنوز هم قابل رویت می‌باشند.

در زمان پادشاهی شاه «کانیشکا» (Kanishka) ( 128تا ۱۵۱ میلادی) که به بزرگ‌ترین پادشاه کوشان شهرت یافت، تمدن گندهارا به اوج شکوفایی خود رسید. شهرهای بزرگی ساخته شد و شهر «پیشاور» به‌عنوان پایتخت پادشاهی، بسیار سامان یافت. کانیشکا، پادشاهی بود حامی آیین بودایی و برای گسترش و تجلی آن بسیار کوشید. در آن زمان، آیین بودایی به آسیای مرکزی و بسیاری از نقاط دور دست راه یافت. و نیز هنر بودایی از گندهارا به بسیاری از سرزمین‌های مجاور عزیمت کرد. در گندهارا و در زمان پادشاهی کانیشکا، آیین بودایی به چنان عظمتی دست یافت که این منطقه به «سرزمین مقدس بودایی» شهرت پیدا کرد و توانست سیل فراوانی از زایران چینی را به‌سوی خود جلب کند.

گروهی از محققان و صاحب‌نظران بودایی بر این باورند که ساخت تمثال‌های «بودا» به‌شکل پیکره‌ی انسانی، از همین زمان آغاز شد. پیش از این تاریخ، بوداییان، «بودا» را فقط به‌صورت نمادین به تصویر می‌کشیدند، نمادهایی نظیر نیلوفر، چتر، رد پا و غیره.

در این دوره بود که تمثال‌ها و پیکره‌های منحصر‌به‌فردی از بودا، زندگی و تعالیم او ساخته شد و هنر پیکره‌تراشی گندهارا به سرزمین‌های دیگر نیز نفوذ کرد. هرچند که خود این هنر در گندرهارا، تحت نفوذ سبک‌های پیکره‌تراشی سرزمین‌هایی چون ایران، هند و به‌خصوص یونان بود، اما توانست سبک خاصی از هنر را در پیکره‌تراشی پدید آورد که به «هنر گندهارا» شهرت یافت.

تمثال‌های عظیم بودا در معابد و دامنه‌ی کوه‌ها ساخته شد. کانیشکا، هم‌چنین یک برج بلند به ارتفاع ۱۲۲ متر را در پیشاور برپا ساخت که در گزارشات «فا هسین» (Fa Hsien)، «سون یون» (Sun Yun) و «هسوان تسانگ» (Hsuan Tsang)، ذکر شده‌است. این برج عظیم، در قرن یازدهم میلادی تخریب شد.

پس از دوران پادشاهی کانیشکا، سرزمین گندهارا به‌مرور دچار تغییرات و چالش‌هایی شد و رو به‌زوال رفت‌، هرچند هنر گندهارا تا حدودی موقعیت خود را حفظ نمود.

پس از قرن پنجم میلادی، حمله‌ی اقوام مختلف به این سرزمین، باعث تخریب بسیاری از آثار تاریخی آن شد و هنر گندهارا در این میان محو گردید، البته در ره‌گذار تاریخ، به بخش عظیمی از هنر بودایی بدل یافت و تاثیرات فراوانی در تجلی این هنر و نیز آیین بودایی داشت.

هنر پیکره‌تراشی گندهارا از هنرهای منحصر‌به‌فرد دوره‌ی باستان محسوب می‌شود که امروزه تعدادی از تمثال‌های به‌یادگار مانده از آن در موزه‌های بعضی کشورها حفاظت شده و نیز پیکره‌های عظیمی که در دامنه‌ی کوه‌ها هنوز هم قابل رویت می‌باشند.

هر چند هنر گندهارا را عمومن به‌عنوان هنری بودایی قلمداد می‌کنند، اما به باور بسیاری، این هنر نه تنها یک هنر بودایی، بلکه میراثی‌ست از تمدنی باستانی، که میراث جهانی محسوب می‌شود. از همین روست که تخریب تمثال‌های عظیم بودا در شهر بامیان افغانستان به‌دست گروه طالبان، سیل اعتراضات جهانی را به‌همراه داشت، زیرا هنر، تنها متعلق به‌یک فرقه یا کیش خاص نیست، بلکه تجلی روح انسانی، در بیان اندیشه‌ها و عقاید در نظرگاه‌های گوناگون بوده، و ارزش و یادگاری جهانی‌ست.

در پایان لازم به ذکر است که هنر پیکره‌تراشی گندهارا، تنها معطوف به تمثال‌های بودا نیست و ابعاد گسترده‌ای دارد. لذا در این نوشتار فقط به‌صورت متمرکز بر روی هنر بودایی آن، مختصر شرحی به‌میان آمد.

منبع : رادیو کوچه

نگاره های مرتبط:

• شاپور اول فرزند اردشیر دومین شاه ساسانی
• ظهور مذهب‌ بودایی‌ و باکتریای‌ بودایی
• مکاتب‌ فلسفی‌ بودایی
• حفره هزار مجسمه بوایی در تبت
• کاخ پودالا
• کوتاه سلسله ساسانی
• جدول گاهشماری تاریخ هند از آغاز تا سال 1931
• دین بودایی
• تهيگى، آموزه بودایی
• مجسمه های داى بوُتسوُ ، بودای بزرگ

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

اردشیر در اوضاعی ناآرام به پادشاهی رسید و منابع یونانی و رومی قتل شماری از اعضای خانواده‌اش را به او نسبت می‌دهند (بریان، ۷۰۰؛ نیز نک‍ : ایرانیکا، II/658). با این‌همه، اردشیر پادشاهی توانا بود که می‌خواست نیرومندی پیشین شاهنشاهی هخامنشی را به آن بازگرداند. یکی از نخستین گامهای او در این راه، سرکوب شورش کادوسیان بود که به دست کودومانوس، سردار اردشیر که سپس با نام داریوش سوم به‌تخت نشست، صورت‌گرفت (دیودروس،VIII/133؛ داندامایف، ۳۰۷). پس از این جنگجویان کادوسی در سپاه هخامنشی وارد شدند. کودومانوس نیز به شهربانی ارمنستان رسید (همانجا؛ نیز نک‍ : امستد،۴۲۴). در۳۵۶ق‌م اردشیر از شهربانان آسیای صغیر خواست که سربازان مزدور خود را مرخص کنند. از این میان تنها ارتاباز، شهربان فریگیه از فرمان اردشیر سرپیچید و به یاری اُرُنتس، شهربان میسیه و خارس، سردار آتنی، بر اردشیر شورید و سپاه او را شکست داد، اما سپس از آنان شکست خورد و در ۳۵۲ق‌م به فیلیپ دوم مقدونی پناه برد (دیودروس، VII/299؛ داندامایف، همانجا؛ بریان، ۷۰۰-۷۰۱).
در ۳۵۱ق‌م شهرهای سوریه، فینیقیه و قبرس به تحریک و یاری نِکتانِبوی دوم، پادشاه مصر و به رهبری تِنِس، شاه صیدا شوریدند و سپاهیان هخامنشی را از پای درآوردند. اردشیر به نوشتۀ دیودروس (VII/361-367) خود با سپاهی گران آهنگ آن دیار کرد. شورشیان صیدا، پیش از رسیدن اردشیر کشتیهای خود را آتش زدند تا مردم شهر نتوانند برای گریز از کارزار در کشتیها نشسته، راه دریا در پیش گیرند، اما چون دیدند که سربازان ایرانی به شهر رسیدند، همه چیز را آتش زدند. تنس نیز خود را تسلیم کرد و شاه فرمود او را اعدام کنند. مردم شهرهای دیگر فینیقیه و قبرس نیز در ۳۴۴ق‌م سر بر فرمان اردشیر نهادند و این شهرها به تصرف ایرانیان درآمدند (نیز نک‍ : داندامایف، ۳۰۷-۳۰۹).
آنگاه اردشیر در ۳۴۳ق‌م، رهسپار مصر شد تا بار دیگر این سرزمین را پس از ۶۰ سال گسستن از قلمرو شاهنشاهی هخامنشی، به اطاعت وا دارد. در رویارویی ایرانیان و مصریان نکتانبو در پلوزیوم شکست خورد و به ممفیس بازپس نشست. سپس اردشیر در ۳۴۲ق‌م بر تمامی مصر و از جمله ممفیس دست یافت و نکتانبو به نوبه گریخت. به نوشتۀ منابع یونانی و مصری، اردشیر با خشونت با شهرهای مصر رفتار کرد (داندامایف، ۳۰۹-۳۱۱). با این‌همه، در منابع مصری اردشیر را بنیادگذار دودمان سی‌ویکم مصر خوانده‌اند. اردشیر در بازگشت، مصر را به فِرِنداتِس سپرد و مِنتور، اهل رودس را که با مزدوران یونانی خود سهم بزرگی در تسخیر مصر داشت، به فرماندهی سپاهیان هخامنشی غرب آسیای صغیر گماشت. با تسخیر مصر که بزرگ‌ترین دستاورد پادشاهی اردشیر بود، مرزهای شاهنشاهی هخامنشی به گستردگی پیشین آن رسید (همانجا).
اردشیر در تخت جمشید پلکانی سنگی برآورد که در کتیبه‌اش به آن اشاره می‌کند (کنت، ۱۵۶). وی در این کتیبه پس از ستایش اهوره‌مزدا، نیاکان خود را برمی‌شمرد و از اهوره‌مزدا و میثره می‌خواهد کشور او را بپایند. اردشیر در ۳۳۸ق‌م به دسیسۀ باگواس، خواجۀ دربار مسموم شد و او را در تخت جمشید به خاک سپردند. ارسس، فرزند او نیز که پس از وی به پادشاهی رسید، بعدها به دست باگواس به همراه دیگر اعضای خانواده‌اش کشته شد (داندامایف، ۳۱۲-۳۱۳؛ دیودروس، VIII/131؛ نیز نک‍ : امستد، ۴۸۹).

مآخذ:
Briant, P., Histoire de l’empire Perse, Paris, 1996; Dandamaev, M. A., A Political History of the Achaemenid Empire, tr. W. J. Vogelsang, Leiden, 1989; Diodorus of Sicily, Bibliotheca historica, tr. C. Bradford Welles, Cambridge/ Massachusetts, 1963; Iranica; Kent, R. G., Old Persian, Grammar, Texts, Lexicon, New Haven, 1953; Olmstead, A. T., History of the Persian Empire, Chicago, 1948; Pauly.

با تشکر از : مهرداد قدرت دیزجی

برچیده از : cgie.org.ir باز نشر از tarikhema.ir

نگاره های مرتبط:

• کتیبه تاریخی بیستون، یادگار بزرگ داریوش
• تصاویر کیتبه بیستون – کتیبه بزرگ داریوش
• عکس هایی مربوط به کوروش بزرگ
• شگفتی های تخت جمشید
• پیام تخت جمشید
• دروازه ملل » تخت جمشید
• کاخ بار – آپادانا » تخت جمشید
• سربازان هخامنشی (2)
• درباره منشور کوروش هخامنشی
• از منشور کوروش

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

چگونه سومری ها که فاقد وسایل و تکنیک امروزی ما بودند می دانستند که هر خورشید دارای سیاره های متعدد است و بعضی سیارات ، قمر یا ماه دارند؟

زیرا بدون اختراع تلسکوپ نمی توان تصاویری از کیهان ترسیم کرد!

در یکی از آثار مربوط به همان دوره، تصویری وجود دارد که بیننده را فوراً به یاد تصویر «اتم» می اندازد. الکترونهایی که در مدار خود به دور هسته مرکزی در حال گردش هستند!

نگاره های مرتبط:

• زندگي اقتصادی سومریان باستان
• سومریان
• سازمان حكومت سومریان
• سومريان چه کسانی بوده اند؟ سومر کجاست ؟
• تاريخ نويسي سومریان
• عصر پادشاهان اساطیری سومریان
• مقام زن در تمدن سومر باستان
• تاريخچه تحقيقات پيرامون خط و زبان سومر باستان
• ارمغانهای مدنی وعلمی سومریان به بشر
• خط سومریان باستان

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

سافو (Sappho ) که از زمان باستان به نام بزرگترین شاعر غنایی شناخته شده، در اواخرِ قرن ششم پیش ازمیلاد، در دهکده ی ارسوس (Eresos ) در جزیره ی لسبوس (=Lesbos) در یک خانواده‌ی اشرافی چشم به جهان گشود. وی ابتدای زندگی را در میتیلن(Mitylene ) گذرانید ، اما به سبب حوادث سیاسی مدتی از سوی پیتاکوس(Pittacos ) به سیسیل تبعید شد.
حاصل زندگی زناشویی سافو دختری به نام کله ایس( (Cleis – همنام مادرش – بود که برای او چندشعر زیبا سروده است.
به موجب افسانه ها سافو به دریانوردی به نام فائون (Phaon) دل باخت و به سبب بی مهری فائون سر انجام خود را از فراز صخره ی لوکاد (Leucade =لوقاده) به زیر انداخت و جان سپرد. عشق بی سرانجام و زندگی شاعرانه ی سافو بعدها سرچشمه ی الهام بسیاری از شاعران و نویسندگان و هنرمندان شد. چنانکه داستان ها و شعرها و نمایشنامه ها و تندیس ها و تصویرهای بسیاری از او ساخته و پرداخته آمد که از آن میان می توان به داستان معروفی از ” آلفونس دوده ” اشاره داشت .
شعرهای سافو که بیش ار ۲۶۰۰ سال پیش نوشته شده در ستایش عشق و اندوه و شادی و زیبایی و سرشار از فضایی زنانه است. چرا که او در آن زمان ها سرپرستی مدرسه ای زنانه را به عهده داشت و در آنجا به دخترکان و زنان جوان هنر زیستن و هنر شعر و موسیقی را می آموخت.
در آمیختگی این فضای زنانه با بیان برهنه و احساس شگفت انگیز او موجب شده که وی را به همجنس گرایی نسبت دهند(۱) و از این رو شعرهای وی در معرض اتهام و نابودی قرار گرفت و توده ای از آثار وی قربانی سلیقه ی معلمان و ناسخان بعد از او شد و به عمد نابود گردید. در حالی که او عاشقانه های بسیار زیبایی خطاب به مردان دارد از جمله در شعری به نام ” به یک مرد جوان…” می گوید : “برخیز و به من خیره شو / چونان دوستی به دوستش / آنگاه من / زیبایی برهنه در چشم هایت را آشکار خواهم کرد.”(۲)
اما آنچه امروز در دست ماست – هر چند کم و ناقص – نشانگر احساس عجیب و بی پیرایه سافو است که نه تنها در شطی از تاریخ و اسطوره و عشق جاری است ، بلکه با گویشی شاعرانه آداب و رسوم آن دوران را برای ما واگویه می کندو هم کمال زیبایی شناختی شعر در ۲۶۰۰ سال پیش را به ما امروزیان هدیه می دهد .آنگونه که افلاطون فیلسوف برجسته ی یونانی هم درمقابل هنر گیج کننده ی سافو سر خم می آورد ودر مورد او می گوید: “سافو نه تنها یک غزلسرای بزرگ است بلکه او الهه ای است خالق همه ی هنرها.”
جا دارد که گفته شود به تازگی یکی دیگر از شعر های وی در بسته بندی های یک مومیایی مصری کشف شده .این شعر شامل صد و یک(۱۰۱)کلمه است و داستان بی زمانی را در هنر و اُپرا روایت می کند.
و اینک برگردان چهار شعر از سافو:

(۱)
مرگ از من دور نیست …

او بالاتر از یک قهرمان است
او به چشم من یک خداست !
او که می تواند کنار تو بنشیند
و به زمزمه ی شیرین صدای تو
و آهنگ خنده های فریبنده ات
- که ضرب آهنگ قلب مرا تشدید می کند-
عاشقانه گوش فرا دهد …

اگر من ناگهانت باز بینم ،
نخواهم توانست با تو سخن بگویم
چرا که زبانم گره می خورد
و یک شعله ی باریک
زیر پوستم می دود …

چیزی نمی توانم دید
چیزی نمی توانم شنید
جز صدای طبل گوش های خود را
و رنگم از علف های خشک
پریده تر می شود…
در این زمان؛
مرگ از من دور نیست ….

      (۲)
پس کرت Crete را ترک کن!   

تو آنجا را می شناسی.
پس کرت را ترک کن و به آنجا بیا!
آنجا که تو را چشم به راهیم…
آنجا که برای تو مقدس است
آنجا … که سپند دانه ها،
در جلوی محراب عطر می پراکنند…
و جویبارهای خنک؛
- از میان شاخه های درختان سیب-
زمزمه کنان می گذرند…
و آن بوته ی جوان و انبوه گل سرخ؛
بر زمین سایه می افکند …
و برگ های رقصان؛
خواب ژرفی را به پایین می ریزند …

آنجا …. که در مرغزار
اسب ها شیهه می کشند.
و بوی شیرین شوید
- در میان گل های بهاری -
هوا را عطر آگین می کند …

ای ملکه!
ای قبرسی!
پُر کن جام های طلایی ما را ،
با عشق آمیخته به شهد زلال!

      (٣)
به دخترم کله ایس …

«کله ایس»، از من مپرس که چه بپوشی.
من روسری گلدوزی شده ی«ساردیسی»
مانند آنکه خودم پوشیده بودم ،
ندارم تا به تو بدهم.

مادرم همیشه می گفت:
در زمان ما بستن یک روبان ارغوانی
روی موها
نشانه ی اشرافیت بود.

اما ما نادان بودیم…
دختری که موهایش طلایی تر از
نور فانوس است،
هرگز نباید برای آرایش موهایش
چیزی بجز گل های تازه داشته باشد .

(۴)
برای تیماس

ما این کوزه را
با این یادداشت
روی عرشه ی کشتی می گذاریم:

این خاکستر «تیماس» کوچک است
که ناکام به سوی خوابگاه تاریک «پرسفون» (۲)
فرستاده شد .
و او
از خانه اش دور بود

دختران همسال او،
تیغ های صیقلی برداشتند
تا به رسم سوگواری،
حلقه های موهای نرمشان را ببُرند …

Pirayeh163@hotmail.com

—————————————–

۱ – واژه لزبین هم که امروزه در مورد زنان همجنس گرا به کار می رود ، مشتق از کلمه ی لزبوس ( = لسبوس) زادگاه سافو ست.

۲ -To a young man/Stand up and gaze me as a friend/ to friend. I ask you to reveal / the naked beauty of your eyes.
٣ – پرسفون یا پرسفونه مظهر زادن و مرگ رستنی هاست و الهه ای است با دو شخصیت : هم الهه ی حاصلخیزی و باروری است و هم ملکه ی جهان زیرین( ملکه ی مرگ ) است .
بنا بر اسطوره ها ” پرسفون ” دختر ” دمتر ” ایزد بانوی زمین بود که هادس ( خدای عالم زیرین ) دلباخته ی او شد و او را با خود به جهان زیرین برد .
اندوه ” دمتر ” آنقدر شدید بود که زمین به خشکسالی نشست . در نتیجه زئوس تصمیم گرفت به ” دمتر” کمک کند و هرمس” را به جهان زیرین فرستاد تا پرسفون را برگرداند . شرط این بازگشت این بود که پرسفون در جهان زیرین چیزی نخورد ، اما هادس که عاشق پرسفون بود ، به او چند دانه انار خورانید . بنابراین بر طبق حکم زئوس بر این مقرر شد که پرسفون شش ماه از سال را روی زمین و شش ماه دیگر را در جهان زیرین زندگی کند .
از این رو اسطوره ی پرسفون تجسم چرخه ی خشکسالی و زایندگی در طبیعت است.
پرسفونه به عنوان باروری دوشیزه ای جوان و دلرباست ، اما به عنوان ملکه ی عالم زیرین (مرگ) چهره ای عبوس دارد.

مأخذ:
فرهنگ دهخدا زیر نام ” سافو”
فرهنگ اعلام معین زیر نام ” سافو”
روزنامه ایران / یکشنبه ۵ تیر ۱٣٨۴ / صفحه ی آخر
نوشتار زنانه و زمینه های بروز آن ، مارگارت ات وود ، مترجم سعید احمد زاده اردبیلی، نشریه ی ادبی دوات.
برگردان شعرها از روی کتابThe Penfuin Book Of Women Poems, Edited by Carol Cosman, Joan Keefe ,Kathreen Weaver انجام شده است .
پژوهشی از پیرایه یغمایی، بازنشر اِنی کاظمی تاریخما

نگاره های مرتبط:

• لالايی ها، نخستين شعرهای نانوشته ی زنان ایرانی
• نگاهی به سروده‌ ی شهریار درباره آتش سوزی پارسه
• همه عالم تن است و ایران دل
• اديان هند باستان
• آیین بودایی و دموكراسى
• اوستا
• بزرگترین جشن ملی ایران
• کتاب مقدس عهد قدیم و جدید Bible
• تولد زرتشت‌ به‌ روايت‌ دكتر فرهنگ‌ مهر
• ظهور زرتشت

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

در روز ۲۸ آوریل ۲۲۴ میلادی اردوان پنجم به ضزب نیزهء اردشیر پاپگان از اسپ افتاد و نظام کشورداری و بافت اداری بسیار سادهء اشکانیان « ارشکیان » هم به کلی از هم پاشید. هخامنشیان فرمانروایی بزرگی را در فلات ایران و پیرامون آن بنیان نهادند و اشکانیان از این فرمانروایی به قدر امکان پاسداری کردند، ولی ساسانیان کار را تمام کردند و به فرمانروایی بزرگی که بدون شک میراثی هخامنشی بود، هویتی ملّی دادند.

نقش اردشیر در سکه ساسانی

برای نخستین بار نام ایران، نه مانند زمان هخامنشیان بصورت نام قومی آریائی و ایرانی، بلکه بصورت یک کشور مطرح شد و در سنگ نبشتهء شاهپور در کعبه زرتشت، به ثبت تاریخی رسید. گزیدن جای این سنگ نبشته به تنهایی برای خودآگاهی مؤسسان فرمانروایی ساسانی از برنامهء پیش رویشان خبر میدهد.

کعبه زرتشت و پیرامون آن از مقدّس ترین مکان های روزگار هخامنشیان بود و جایی بود که سکوت پرصلابت تشییع جنازهء داریوش بزرگ را تجربه کرده بود. شاید نه در زمان هخامنشیان و نه در روزگار اشکانیان حماسه سرایی مانند فردوسی بزرگ نمیتوانست با همان درون مایه ای که فردوسی در نخستین سده های دورهء اسلامی داشت قلم به دست بگیرد. به عبارت دیگر، یکی از ویژگی های دیگرگونهء ساسانیان بستر تاریخی جذابی بود که فردوسی در آن می غنود.

شاید بتوان حکومت ساسانیان را جمع بندیِ حکومت های هخامنشیان و اشکانیان دانست. یعنی نوزادی که کوروش بزرگ بر جای گذاشته بود در زمان ساسانیان بالغ شد. حاصل بی درنگ این بلوغ، تمرکز قدرت و ایجاد دین رسمی بود، که بد یا خوب به شیوه ای ثابت تبدیل شد.

در مقایسه با فرمانروایی های هخامنشی و اشکانی، فرمانروایان در دورهء ساسانی به مراتب مستبدتر و خودرأی تر بودند. هخامنشیان و اشکانیان علاقهء زیادی به دخالت در امور دینی و زندگی فردی و خانوادگی مردم زیر دست خود نداشتند. در نتیجه نیازی هم به قوانین بی شماری که تنظیم کنندهء رابطهء دولت با مردم از نظر دینی و اجتماعی باشد وجود نداشت. حاصل برداشت ویژه ای که ساسانیان از دین و دولت داشتند، تمرکز قدرت و حاکمیت مطلق دین رسمی بود که خود به خود به دگرگونی همه جانبهء نظام اداری می انجامید. افزون شدن طبقهء چهارم به طبقات سه گانه یکی از عوارض این دگرگونی بود.

توجه به این نکته ضروری است که منظور از دین، دینی استکه آن را برای دورهء ساسانی ، با توجه به برخی از بدعت ها، به اصطلاح زرتشتیگری مینامیم.

فرمانروایی ساسانی با این نظریه که دین و حکومت تکیه گاه یکدیگرند، بدون اینکه خود را پاسخگوی کسی بداند، در تمام قلمرو قدرت سیاسی خود دست به تبلیغات دینی زد. در یکی از نوشته های سریانی ( پیگولِوسکایا، شهرهای ایران، ۲۲ ) آمده است، که اردشیر پاپگان فرمان داد تا به پاس ایزدان « فرشتگان » آتشکده های تازه برپا شود. مقام ایزد مهر، از همهء ایزدان بالاتر بود. اردشیر بسیاری از پیروان دیگر دین ها را به ستایش مهر و پرستش ( پرستاری ) اورمزد واداشت. اردشیر با شاه و دستِ خدا خواندن خود، با صراحت تکلیف حکومت را روشن کرده بود.

شاهپور در سنگ نبشتهء حاجی آباد مینویسد، که او در حضور شهرداران « شاهان »، واسپوهرگان « شاهزادگان »، وَزُرگان « بزرگان » و آزادگان، تیر خود را رها کرده است. به این ترتیب خیلی ساده تکلیف نام مقامات بالای کشور و ترتیب آنها روشن میشود. نِرسی پسر شاهپور هم این ترتیب را در سنگ نبشتهء پایکولی رعایت میکند. در متن یونانی سنگ نبشتهء پایکولی، شهرداران همان شاهک های محلی ( از میان شاهزادگان ) هستند که عنوان شاهنشاه با تکیه بر حضور آنان و رأس آنان درست شده است؛ شاهنشاه: شاه شاهان. واسپوهرگان با توجه به متن یونانی از هموَندان ( اعضاء ) خاندان ساسانی هستند، بدون اینکه مستقیماً از بَرِ شاهنشاه باشند. وزُرگان سران مهمترین خاندان های شاهنشاهی و سرانجام آزادگان دیگر بزرگان و به اصطلاح شریفان و نجیبان کشور هستند. در بیانیهء شاهپور نام هموندان معاصر این چهار گروه با مقام و وظایفشان در دربار و کشور آمده است. نِرسی در پایکولی نشان میدهد که شاهنشاه و نجبـا با شبکه ای از وظایف و وابستگی های متقابل و همچنین منافع مشترک با یکدیگر در پیوندی پیوسته و اجتناب ناپذیر هستند.آمیانوس مینویسد، هنگامی که آنتونینوس فراری از دربار کنستانتینوس را در اُردوی زمستانی شاهپور دوم به حضور آوردند، افتخار بر سر نهادن تیارا را به او دادند.این کلاه به ایرانیان لایق اجازه میداد که بر سر سفرهء شاه بنشینند و هم سخن او شوند. البته از نوشتهء پروکوپیوس میدانیم که این هنجار در اواخر دورهء ساسانی منسوخ شد. در این زمان اعتبار بلندپایگان بیشتر ناشی از تبار خود آنان بود تا موهبتی شاهانه. قباد در نظر داشته است که از دادن مشاغل به بیگانگان خودداری کند و کارها را به کسانی بسپارد که خاستگاه خانوادگیشان اجازه میداد.

آمیانوس دربارهء تیارا میگوید که رنگ و نشانی که بر روی تیارا نشانده میشد نیز در نشان دادن درجه و مقام، نقش تعیین کننده ای داشت. افزون بر این هریک از بزرگان کمربند و حلقه و یراق ویژه خود را داشت. تئوفیلاکت با تأکید مینویسد که ارزش و اعتبار عنوان اعطایی از نام و تبار شخصی بیشتر بود.

انوشیروان دادگر پس از سرکوبی نهضت شورشی مزدک، ظاهراً برای مقابله با عواقب اقتصادی این نهضت، نظام اجتماعی، سیاسی، اداری و نظامی کشور را به کلی دگرگون کرد. به گزارش طبری ( تاریخ طبری، ۴۶۴/۲ به بعد ) از این دگرگونی ها چنین پیداست که دربارهء اصلاحات اجتماعی و اداری و مدنی زمان خسرو انوشیروان اغراق نشده است.دگرگونی های همه جانبهء انوشیروان قدرت هایی را نیز پدید آورد. مانند اسپهبُدان با مرزهای تازه. مهار این قدرت ها تنها از دست شخصی مانند انوشیروان ساخته بود.

شورش بهرام چوپینه از خاندان مهران در زمان پیروز چهارم و خسروپرویز از نمونه های بارز این تحول نو بود. بهرام چوپینه پایه های فرمانروایی خاندان ساسانی را لرزاند و در پایان فرمانروایی ساسانیان دیدیم که اسپهبُدان و بزرگان به بازی شترَنگ ( شطرنج ) با شاهان واقعی پرداختند و از ناشی گری آنان شاهی پس از شاهی دیگر مات شد. سرانجام دو زن نیز به سبب قحط الرجال واقعی برای نخستین بار به حکومت ایران دست یافتند و آنها هم به زودی مات شدند.

گزارش مسعودی ( مسعودی، التبیه و الاشراف، ۹۸-۹۷ ) دربارهء منصب های گوناگون دورهء ساسان بسیار سودمند است. او از پنج منصب نام میبرد که دارندگانشان واسط میان شاه و رعیت بودند. نخست و مهمتر از همه موبد بود که مقامی بالاتر از هیربُد بود و موبدِ موبدان، که در حد پیامبران بود، مقام قاضی القضاتی را داشت.

منصب دوم وزیر بود که بزرگ فرمدار خوانده میشد. سوم اسپهبُد بود. چهارم دبیربُد بود که سالار امور دیوانی و نگهبان دفتر و دستک کشور بود و پنجم تخشه بُد بود که سالاری پیشه وران، کشاورزان و کاسبان را داشت و واستریوشان سالار نیز خوانده میشد. افزون بر این ، چهار مرزبان هر کدام مسئول نگهبانی از یک چهارم از مرزهای کشور بودند. مسعودی در ادامه مینویسد که ایرانیان کتابی دارند که منصب های کشور را در آن مینویسند. در این کتاب نام ششصد منصب مرتب شده است.

با این که در دورهء ساسانی قانونی بیرون از چهارچوب اخلاق و سنت زرتشتی « زرتشتیگری » شناخته نمیشد، هرگز قانونی هم وجود نداشت که در همه جا و برای همه کس اعتباری یکسان داشته باشد! کتاب ماتیگان هزاردادِستان با ساخت و بافت و هنجاری که دارد گونه ای راهنما برای یافتن اصول کلی بوده است و در جزئیات سرانجام هر قاضی و داوری برداشت، تعبیر، تفسیر و نظر خود را داشته است. در منابع موجود جز روایات افسانه آمیز تقریباً چیزی دربارهء نظام داوری کشور نیامده است.

با این همه به نظر میرسد که هرچه از پایتخت، یعنی جایی که شاه حضور دارد و مراکز قدرت فاصله بگیریم، هنجار داوری نیز دگرگون میشود و قانونمندی متفاوتی، برابر با سنت های بومی، رایج میشود. در عوض مانند امروز کدخدامنشی در داوری رونق بیشتری میگیرد. در هر حال قانون وراثت و تجارت در روزگار ساسانیان بسیار پیچیده و سختگیر بود و همین قانون است که بسیاری از مواد خود را برای جامعه اسلامی به ارث گذاشته است.

برچیده از از تاریخ ایران در زمان ساسانیان – بخش دوم – فرهنگ و مدنیت دوره ساسانی
دانشگاه همدان – نوشته شادروان دکتر پرویز رجبی
با تشکر از : کوروش کیانی

نگاره های مرتبط:

• کوتاه سلسله ساسانی
• ادبيات و شعر و تاریخ‌نویسی در عصر ساسانی
• تقسیم بندی طبقات اجتماعی در دوره ساسانی
• ازدواج با محارم در ايران باستان، افسانه سرایی خاورشناسان
• قلع و قمع مزدكيان
• قیام مزدک
• اوستا
• آداب و عقاید و نحوه زندگی مذهب مزدکی
• نظام طبقاتی زرتشتیان عامل اصلی ظهور مزدکیان و مانویان
• ایزد زرتشتی : بهرام

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

میان سال‌های ۱۵۷۰ تا ۱۰۷۵ پیش از میلاد، تعداد شاهان کاسی زیاد نیست و بدین ترتیب روشن است که همهٔ نام‌های موجود از این دوره، همراه با جزئیات نیستند. حتی اگر ما از سی و شش شاه تشکیل دهندهٔ سلسله، نام آن‌هایی را که به سامی حکاکی شده‌اند، بکاهیم (Pinches 1917:106) پینچز Pinches نیز دربارهٔ نام شاهان کاسی‌ها تحقیقی ارائه داده است.(pinches 1917:102-107)

 هیچ لیست پیوسته‌ای از سلسلهٔ کاسی‌ها وجود ندارد. از حاکمان نخستین آن، لیستی وجود دارد که تنها نام شش تن از ایشان را آورده است اما بخش میانی آن از دست رفته است و لیست دیگری Synchronistic list که سیزده شاهِ نخستین را شامل می‌شود اما نام یازدهمین، نابود شده است و نام نهمین شاه آسیب دیده است. با این وجود آثارِ اصلی، قرائتی خوانا را در رونوشت گردآوری شده از خط، نشان می‌دهد که می‌توان بخش آسیب‌دیدهٔ نام او را به صورت m [kak] – [ri] – [m-m] e بازسازی کرد که نوعی تلفظ از ka-ak-ri-me است که در واقع، کنیهٔ آگوم دوم Agum II است. این خوانش فضای خالی میان دنبالهٔ نام شاهان نخستین کاسی را پر می‌کند و موقعیت آگوم دوم را در رویدادنامه تأیید می‌کند.(Astour 1986:327-331)

این سیزده شاه نخستین بر اساس نظریات جورج کامرون باستان‌شناس(Cameron 1936)، می‌توان به صورت زیر گزارش کرد:

 ۱-گانداش، Gandash بنیان‌گذار سلسلهٔ کاسی‌ها در بابل

 ۲- سرآگوم یکم Ser – Agum

3- کاشتی لیاش یکم Kashtiliash

4-اوشی -Ushi

5-آبی راتاش Abiratash

6-تازی گوروماش Tazi Gurumash

7-آگوم دوم نامور به کاک ریمه یا آگوم بزرگ Agum – Kak – Rema

8- هاربه –شیباک Harbe – Shipak

 ۹-تی پارک زی Ti – Park – Zi

10-بورنا بوریاش Burna – Buryash

11-پادشاهی ناشناخته

۱۲-کشتی لیاش دوم (۱۵۱۲-۱۵۳۰ پیش از میلاد) KashtiLiash

 ۱۳- اولام – بوریاش Ulam – Buryash

کاسی‌ها با سی‌وشش پادشاه لیست شده در مدت ۵۷۶ سال و ۹ ماه، طولانی‌ترین سلسله در بابل بوده‌اند. پایان لیست مربوط به سال ۱۱۵۰ پیش از میلاد است. اضافه‌ کردن تعداد سال‌های مربوط به پادشاهان در این لیست، تاریخ آغاز سلسلهٔ کاسی‌ها را در سدهٔ هجدهم پیش از میلاد می‌رساند. یعنی زمانی‌که حاکمانِ سلسلهٔ حمورابی هنوز کنترل بابل را در دست داشته‌اند. در واقع تناقض تاریخی در این‌باره وجود دارد، بنابراین ممکن است لیست شاهان، اجداد شاهان را نیز شامل می‌شده در صورتی که این اجداد، خودشان شاه نبوده‌اند. بورنابوریاش یکم Burnaburiaš I اولین فرد کاسی است که واقعاً در بابل حکومت کرده است که دهمین شاه لیست شاهان است. پیشنهاد شده است که جد او، آگوم‌کاکریمه Agum-kakrime (Agum II) قبل از او، بابل را کنترل می‌کرده است (Fournet 2011:1)

کتاب نامه

امردادنامه- شماره ۳۳- فروردین ۱۳۹۱

نگاره های مرتبط:

• نام‌شناسی و زبان کاسی‌ها
• کاسی ها در بابل
• بابل باستان: از حموربي تا بختنصر

© yazdan برای تاریخ ما, | لینک نگاره |