سافو (Sappho ) که از زمان باستان به نام بزرگترین شاعر غنایی شناخته شده، در اواخرِ قرن ششم پیش ازمیلاد، در دهکده ی ارسوس (Eresos ) در جزیره ی لسبوس (=Lesbos) در یک خانواده‌ی اشرافی چشم به جهان گشود. وی ابتدای زندگی را در میتیلن(Mitylene ) گذرانید ، اما به سبب حوادث سیاسی مدتی از سوی پیتاکوس(Pittacos ) به سیسیل تبعید شد.
حاصل زندگی زناشویی سافو دختری به نام کله ایس( (Cleis – همنام مادرش – بود که برای او چندشعر زیبا سروده است.
به موجب افسانه ها سافو به دریانوردی به نام فائون (Phaon) دل باخت و به سبب بی مهری فائون سر انجام خود را از فراز صخره ی لوکاد (Leucade =لوقاده) به زیر انداخت و جان سپرد. عشق بی سرانجام و زندگی شاعرانه ی سافو بعدها سرچشمه ی الهام بسیاری از شاعران و نویسندگان و هنرمندان شد. چنانکه داستان ها و شعرها و نمایشنامه ها و تندیس ها و تصویرهای بسیاری از او ساخته و پرداخته آمد که از آن میان می توان به داستان معروفی از ” آلفونس دوده ” اشاره داشت .
شعرهای سافو که بیش ار ۲۶۰۰ سال پیش نوشته شده در ستایش عشق و اندوه و شادی و زیبایی و سرشار از فضایی زنانه است. چرا که او در آن زمان ها سرپرستی مدرسه ای زنانه را به عهده داشت و در آنجا به دخترکان و زنان جوان هنر زیستن و هنر شعر و موسیقی را می آموخت.
در آمیختگی این فضای زنانه با بیان برهنه و احساس شگفت انگیز او موجب شده که وی را به همجنس گرایی نسبت دهند(۱) و از این رو شعرهای وی در معرض اتهام و نابودی قرار گرفت و توده ای از آثار وی قربانی سلیقه ی معلمان و ناسخان بعد از او شد و به عمد نابود گردید. در حالی که او عاشقانه های بسیار زیبایی خطاب به مردان دارد از جمله در شعری به نام ” به یک مرد جوان…” می گوید : “برخیز و به من خیره شو / چونان دوستی به دوستش / آنگاه من / زیبایی برهنه در چشم هایت را آشکار خواهم کرد.”(۲)
اما آنچه امروز در دست ماست – هر چند کم و ناقص – نشانگر احساس عجیب و بی پیرایه سافو است که نه تنها در شطی از تاریخ و اسطوره و عشق جاری است ، بلکه با گویشی شاعرانه آداب و رسوم آن دوران را برای ما واگویه می کندو هم کمال زیبایی شناختی شعر در ۲۶۰۰ سال پیش را به ما امروزیان هدیه می دهد .آنگونه که افلاطون فیلسوف برجسته ی یونانی هم درمقابل هنر گیج کننده ی سافو سر خم می آورد ودر مورد او می گوید: “سافو نه تنها یک غزلسرای بزرگ است بلکه او الهه ای است خالق همه ی هنرها.”
جا دارد که گفته شود به تازگی یکی دیگر از شعر های وی در بسته بندی های یک مومیایی مصری کشف شده .این شعر شامل صد و یک(۱۰۱)کلمه است و داستان بی زمانی را در هنر و اُپرا روایت می کند.
و اینک برگردان چهار شعر از سافو:

(۱)
مرگ از من دور نیست …

او بالاتر از یک قهرمان است
او به چشم من یک خداست !
او که می تواند کنار تو بنشیند
و به زمزمه ی شیرین صدای تو
و آهنگ خنده های فریبنده ات
- که ضرب آهنگ قلب مرا تشدید می کند-
عاشقانه گوش فرا دهد …

اگر من ناگهانت باز بینم ،
نخواهم توانست با تو سخن بگویم
چرا که زبانم گره می خورد
و یک شعله ی باریک
زیر پوستم می دود …

چیزی نمی توانم دید
چیزی نمی توانم شنید
جز صدای طبل گوش های خود را
و رنگم از علف های خشک
پریده تر می شود…
در این زمان؛
مرگ از من دور نیست ….

      (۲)
پس کرت Crete را ترک کن!   

تو آنجا را می شناسی.
پس کرت را ترک کن و به آنجا بیا!
آنجا که تو را چشم به راهیم…
آنجا که برای تو مقدس است
آنجا … که سپند دانه ها،
در جلوی محراب عطر می پراکنند…
و جویبارهای خنک؛
- از میان شاخه های درختان سیب-
زمزمه کنان می گذرند…
و آن بوته ی جوان و انبوه گل سرخ؛
بر زمین سایه می افکند …
و برگ های رقصان؛
خواب ژرفی را به پایین می ریزند …

آنجا …. که در مرغزار
اسب ها شیهه می کشند.
و بوی شیرین شوید
- در میان گل های بهاری -
هوا را عطر آگین می کند …

ای ملکه!
ای قبرسی!
پُر کن جام های طلایی ما را ،
با عشق آمیخته به شهد زلال!

      (٣)
به دخترم کله ایس …

«کله ایس»، از من مپرس که چه بپوشی.
من روسری گلدوزی شده ی«ساردیسی»
مانند آنکه خودم پوشیده بودم ،
ندارم تا به تو بدهم.

مادرم همیشه می گفت:
در زمان ما بستن یک روبان ارغوانی
روی موها
نشانه ی اشرافیت بود.

اما ما نادان بودیم…
دختری که موهایش طلایی تر از
نور فانوس است،
هرگز نباید برای آرایش موهایش
چیزی بجز گل های تازه داشته باشد .

(۴)
برای تیماس

ما این کوزه را
با این یادداشت
روی عرشه ی کشتی می گذاریم:

این خاکستر «تیماس» کوچک است
که ناکام به سوی خوابگاه تاریک «پرسفون» (۲)
فرستاده شد .
و او
از خانه اش دور بود

دختران همسال او،
تیغ های صیقلی برداشتند
تا به رسم سوگواری،
حلقه های موهای نرمشان را ببُرند …

Pirayeh163@hotmail.com

—————————————–

۱ – واژه لزبین هم که امروزه در مورد زنان همجنس گرا به کار می رود ، مشتق از کلمه ی لزبوس ( = لسبوس) زادگاه سافو ست.

۲ -To a young man/Stand up and gaze me as a friend/ to friend. I ask you to reveal / the naked beauty of your eyes.
٣ – پرسفون یا پرسفونه مظهر زادن و مرگ رستنی هاست و الهه ای است با دو شخصیت : هم الهه ی حاصلخیزی و باروری است و هم ملکه ی جهان زیرین( ملکه ی مرگ ) است .
بنا بر اسطوره ها ” پرسفون ” دختر ” دمتر ” ایزد بانوی زمین بود که هادس ( خدای عالم زیرین ) دلباخته ی او شد و او را با خود به جهان زیرین برد .
اندوه ” دمتر ” آنقدر شدید بود که زمین به خشکسالی نشست . در نتیجه زئوس تصمیم گرفت به ” دمتر” کمک کند و هرمس” را به جهان زیرین فرستاد تا پرسفون را برگرداند . شرط این بازگشت این بود که پرسفون در جهان زیرین چیزی نخورد ، اما هادس که عاشق پرسفون بود ، به او چند دانه انار خورانید . بنابراین بر طبق حکم زئوس بر این مقرر شد که پرسفون شش ماه از سال را روی زمین و شش ماه دیگر را در جهان زیرین زندگی کند .
از این رو اسطوره ی پرسفون تجسم چرخه ی خشکسالی و زایندگی در طبیعت است.
پرسفونه به عنوان باروری دوشیزه ای جوان و دلرباست ، اما به عنوان ملکه ی عالم زیرین (مرگ) چهره ای عبوس دارد.

مأخذ:
فرهنگ دهخدا زیر نام ” سافو”
فرهنگ اعلام معین زیر نام ” سافو”
روزنامه ایران / یکشنبه ۵ تیر ۱٣٨۴ / صفحه ی آخر
نوشتار زنانه و زمینه های بروز آن ، مارگارت ات وود ، مترجم سعید احمد زاده اردبیلی، نشریه ی ادبی دوات.
برگردان شعرها از روی کتابThe Penfuin Book Of Women Poems, Edited by Carol Cosman, Joan Keefe ,Kathreen Weaver انجام شده است .
پژوهشی از پیرایه یغمایی، بازنشر اِنی کاظمی تاریخما

نگاره های مرتبط:

• لالايی ها، نخستين شعرهای نانوشته ی زنان ایرانی
• نگاهی به سروده‌ ی شهریار درباره آتش سوزی پارسه
• همه عالم تن است و ایران دل
• اديان هند باستان
• آیین بودایی و دموكراسى
• اوستا
• بزرگترین جشن ملی ایران
• کتاب مقدس عهد قدیم و جدید Bible
• تولد زرتشت‌ به‌ روايت‌ دكتر فرهنگ‌ مهر
• ظهور زرتشت

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

تندیس برنزی سیاست مدار رومی مارکوس آگریپّا – قرن اول میلادی (موزه متروپولیتن نیویورک)

تندیس برنزی سیاست مدار رومی مارکوس آگریپّا – قرن اول میلادی (موزه متروپولیتن نیویورک)

تندیس برنزی سیاست مدار رومی مارکوس آگریپّا – قرن اول میلادی (موزه متروپولیتن نیویورک)

مجسمه مرمر پادشاه مقدونی “اسکندر سوم بزرگ” از منیزیت در لیدی – دوره هلنی – حدود ۳۰۰ قبل از میلاد مسیح
واقع در موزه باستان شناسی استانبول ترکیه

مجسمه مرمر پادشاه مقدونی “اسکندر سوم بزرگ” از منیزیت در لیدی – دوره هلنی – حدود ۳۰۰ قبل از میلاد مسیح
واقع در موزه باستان شناسی استانبول ترکیه

مجسمه مرمر پادشاه مقدونی “اسکندر سوم بزرگ” از منیزیت در لیدی – دوره هلنی – حدود ۳۰۰ قبل از میلاد مسیح
واقع در موزه باستان شناسی استانبول ترکیه

مجسمه برنزی لائوکون و پسرانش – موزه واتیکان رم – حدود قرن اول میلادی – دوره هلنی و رومی

مجسمه برنزی لائوکون و پسرانش – موزه واتیکان رم – حدود قرن اول میلادی – دوره هلنی و رومی

مجسمه برنزی لائوکون و پسرانش – موزه واتیکان رم – حدود قرن اول میلادی – دوره هلنی و رومی

مجسمه برنزی لائوکون و پسرانش – موزه واتیکان رم – حدود قرن اول میلادی – دوره هلنی و رومی

مجسمه برنزی لائوکون و پسرانش – موزه واتیکان رم – حدود قرن اول میلادی – دوره هلنی و رومی

نیم تنه مرمری یک پسر یونانی از دوره کلاسیک واقع در موزه متروپولیتن نیویورک

مجسمه مرمری سیاه – آفرودیت ونوس – موزه گالری یوفّیزی فلورانس – دوره هلنی ۱ قرن قبل از میلاد مسیح

تندس رقصنده یا رکّاس محجبه یونانی از اسکندریه یونانی – هلنی – موزه متروپولیتن نیوبیورک – قرن ۳ قبل از میلاد

سر تندیس هرمز (هرمس) از پرگامون – دوره هلنی و رومی
واقع در موزه باستان شناسی استانبولِ ترکیه – قرن اول بعد از میلاد مسیح

سر تندیس هرمز (هرمس) از پرگامون – دوره هلنی و رومی
واقع در موزه باستان شناسی استانبولِ ترکیه – قرن اول بعد از میلاد مسیح

سر تندیس هرمز (هرمس) از پرگامون – دوره هلنی و رومی
واقع در موزه باستان شناسی استانبولِ ترکیه – قرن اول بعد از میلاد مسیح

پایان _

• منبع تصاویر : Ancient Sculpture Gallery . Com
• باز نشر فارسی : تاریخ ما، اِنی کاظمی

نگاره های مرتبط:

• ونوس الاهه عشق و زيبايي روم و يوناني
• مجسمه زئوس
• مجسمه های یونان باستان 2
• پمپی، شهری که ناپدید شد و مردمی که سنگ شدند
• تصویر مجسمه های یونان باستان 3
• سورنا بزرگ اشکانی
• شهر بابل از آغاز تا پایان
• عکس هایی از تمدن روم باستان
• معبد زئوس
• مجسمه های یونان باستان 1

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

داستانِ آدم و حوا و برگِ درخت انجیر

داستانِ زیر جامه با داستانِ آدم و حوا و با شرمِ انسان از عریانی‌اش در برابر خداوند آغاز می‌شود. در کتاب مقدس در باب دوم از سِفر پیدایش می‌خوانیم:

«مار که از همه‌ی حیوانات صحرا هوشیارتر بود به حوا گفت از میوه‌ی درختی که وسط باغ است بخورَد تا چشمانش باز شود و مانند خداوند عارف نیک و بد باشد. درخت معرفت در نظر حوا خوش‌نما آمد، میوه‌اش را گرفت و خورد و به شوهر خود هم داد و او نیز از آن میوه خورد. آنگاه چشمان آنها باز شد و فهمیدند که عریان اند. پس برگ‌های انجیر به هم دوختند و سترها برای خودشان ساختند. خداوند در این لحظه آدم را صدا کرد. آدم که از عریانی‌اش شرم داشت خودش را از خداوند پنهان کرده بود. گفت: چون آواز تو را در باغ شنیدم ترسان گشتم، زیرا که عریانم. پس خودم را پنهان کردم.» (کتاب مقدس)

با این حال مردم‌شناسان اعتقاد دارند انسان نه از روی شرم، بلکه بیشتر از روی عقل برای حفظ آلت تناسلی‌اش از گزندِ نور آفتاب و سرما و باد و بوران نخستین زیرجامه را از برگ و پوست درختان و پوست حیوانات برای خود فراهم آورد و ستر عورتش کرد.

با این حال زیرجامه در آن زمان تنها پوشش انسان بود و با پیدایش تمدن، وقتی که انسان از پارچه جامه‌ای برای خود فراهم آورد، آنچه که زیرِ آن جامه می‌پوشید به زیرجامه در معنای مورد نظر ما بدل گشت.

در تمدن مصر، کاهنان و شاهزادگان و اشرافزادگان و فراعنه دو پیش‌بند نخی روی هم می‌پوشیدند تا خود را از دیگران متمایز کنند. پیش‌بند نخی که به تن نزدیک بود، ساده بود اما پیش‌بند دوم که روی این پیش‌بند ساده تن می‌کردند نقش و نگار داشت.

زنان درباری مصری هم سینه و عورت‌شان را با پارچه می‌پوشاندند و به لباس اهمیت می‌دادند و تلاش می‌کردند با لباس‌های آراسته و پیرایه‌دار خود را ممتاز جلوه دهند.

در ایران باستان زنی زیبا بود که بلندبالا و سفیدرو باشد

زنان یونانی به رخت زیر و بخصوص به سینه‌بند علاقه‌ی زیادی داشتند. زن یونانی با پارچه یا چرم پستان‌هایش را می‌پوشاند. این سینه‌بند که آن را استروفیوم (Strophium) می‌خواندند نخی داشت که زیر سینه گره می‌زدند تا پستان برجسته‌تر و زیباتر به نظر آید.

استاد جلال خالقی مطلق در مقاله‌ای به زیبایی کمال مطلوب در تاریخ ایران می‌پردازد و در این مقاله نشان می‌دهد که در ایران باستان زنی زیبا بود که بلندبالا و سفیدرو و پستان‌هایش برجسته باشد.

زنان در ایران باستان هم مانند زنان یونانی پستان‌هایشان را با پارچه می‌پوشاندند و با نخ گره می‌زدند تا پستان‌هایشان برجسته‌تر و زیباتر جلوه کند و به یک معنا به زیبایی کمال مطلوب نزدیک‌تر شوند.

متأسفانه نگارنده سندی مبنی بر زیبایی کمال مطلوب مردانه در تاریخ ایران به دست نیاوردم. اما باید در نظر داشته باشیم که اصولاً از تمدن یونانی به این سو این زنان بودند که به زیبایی و پوشش خود و از جمله به زیرجامه اهمیت می‌دادند.

زنان رومی رسمِ سینه‌بند را از زنان یونانی و ایرانی گرفتند و اضافه بر آن پارچه‌ای به عورت‌شان می‌بستند و این تکه پارچه را از پس و پیش آن قدر بالا می‌کشیدند تا عورت‌ و باسن‌شان پوشانده شود و سرانجام آن را با لیفه به کمر گره می‌زدند. این پوشش را سوبلیگاکولوم (Subligaculum) می‌خواندند.

این دو پوشش به بیکینی در روزگار ما شباهت داشت و وقتی که می‌خواستند ورزش کنند این دو تکه رخت زیر را عریان می‌کردند و در اوقات دیگر زیر دامن‌ می‌پوشیدند که به آن تونیکا (Tunika) می‌گفتند.

تونیکا را هم مردان و هم زنان رومی می‌پوشیدند و مهم‌ترین جامه‌ی آنان بود. تونیکا در واقع ردایی بلند بود و پیش از آن که زیرجامه باب شود، تنها همین ردا را به تن می‌کردند.

دامن ردای مردان چین‌دار بود و آن را توگا (Toga) می‌خواندند. به زودی مردان رومی هم بر گرته‌ی زیرجامه‌ی زنان زیرجامه‌ای برای خود فراهم آوردند. از آن پس بود که زیرجامه‌ی مردانه در غرب مرسوم شد.

استروفیوم، سینه‌بند زنان یونانی (عکس:flavii)

زنان و مردان ایرانی زیرجامه‌های نخی، پشمی و ابریشمی می‌پوشیدند

در این زمان صنعت پارچه‌بافی در ایران رونق داشت و بافندگان ایرانی پارچه‌‌ی ابریشمی و پشمی را با بهترین نقش و نگارها و زیباترین رنگ‌‌آمیزی‌ها به چینیان و هندیان و رومیان عرضه می‌داشتند. ابریشم‌بافی و ملیله‌دوزی را که از دیگران آموخته بودند به حد کمال اعلای زیبایی در هنر و صنعت رسانده بودند. پارچه‌ی ایرانی در بازارهای کرانه‌ی فرات و در ارتاکزاتا و در بازارهای روم عرضه می‌شد.

اشراف ایرانی با لباس و مرکب و اسباب تجمل و زر و زیور خود را از دیگران ممتاز می‌کردند و زنان جامه‌های ابریشمین می‌پوشیدند.

از این رو هرچند بدبختانه از فرهنگ زیرجامه در ایران نشانه‌ی درستی در دست نیست، اما به دلیل این داد و ستدهای بازرگانی و فرهنگی که ایرانیان با غرب برقرار کرده بودند می‌توانیم تصور کنیم که زنان و مردان ایرانی زیرجامه‌های نخی، پشمی و ابریشمی می‌پوشیدند و با بهترین نقش‌ها و رنگ‌های زیبا و با ملیله‌دوزی این زیرجامه‌‌ها را می‌آراستند و اگر این گونه آراستگی‌ها در نزد توده‌ی مردم رواج نداشت، دست‌کم اشراف ایرانی از آن برخوردار بودند.

استروفیوم (عکس:clarita)

داماد دو پستان‌بند و یک زیرجامه به خانه‌ی پدر عروس می‌فرستاد

پس از زوال تمدن روم به دست بربرها و ژرمن‌ها و انشقاق امپراطوری روم به دو بخش شرقی و غربی، بربرها به لباس و مُد کاملاً بی‌اعتناء بودند. از میان فرهنگ پوشاک تنها ردای رومی یا توگا قبول عام یافت و از آن پس در غرب زیرجامه و فرهنگ زیر جامه کاملاً فراموش شد.

در زمان خلیفه‌ی دوم، وقتی اعراب در دشت نهاوند به جنگ ایرانیان رفتند، فرمانده‌ی ارتش عرب که نعمان نام داشت، نماینده‌ای به نام مغیره به نزد ایرانیان فرستاد.

در تاریخ طبری آمده است که افسران ایرانی لباس‌ و کلاه و کمربندهای زیبا به تن داشتند و در چادرهایی از پارچه‌ی استبرق به سر می‌بردند که با فرش‌های زیبا که یکی از آنها در تمام نجد و حجاز به چشم نمی‌خورد فرش شده بود.

مغیره با پیرهن بلند که عرب‌ها آن را دشداشه می‌خوانند و عبای عادی که به تن داشت، در مقابل آن مردمی که در لباس‌های فاخر و درخشان قیمتی غرق بودند ناچیز جلوه می‌تمود.

اما سرنوشت ایران از سرنوشت روم جدا نبود و همان‌گونه که بربرها امپراطوری روم را درنوردیدند، عرب‌ها هم دودمان ساسانی را برانداختند. با این حال سرنوشت ایران با سرنوشت امپراطوری اسلامی گره خورد و ایرانیان توانستند بخشی از زبان و فرهنگ خود و از جمله فرهنگ پوشاک را حفظ کنند. پوشاک زرتشتیان و روستائیان مناطق مختلف ایران بر درستی این نظر دلالت می‌کند.

مردان ایرانی پیراهن آستین کوتاه با دامن کوتاه و کمربند پهن می‌پوشیدند و زنان کوهستان‌نشین بر روی شلیته بلند و لیفه‌دار پیراهن بلند یا نیمه بلند به تن می‌کردند. شلیته را از پارچه‌ی گلدار می‌دوختند و پرچین و شکن بود و لیفه داشت و پیراهن بلند روی آن می‌افتاد.

از این رو حتی اگر به دلیل کمبود پارچه از زیرجامه صرف‌نظر می‌کردند، می‌توانیم تصور کنیم که شلیته حکم زیرجامه را داشت. در مناطق ساحلی گیلان زنان زیر شلیته شلوار مشکی می‌پوشیدند که تا ساق پا می‌رسید. این شلوار به منزله‌ی زیرجامه بود.

در عروسی ایرانی رسم بود که داماد پس از خواستگاری از عروس یک قواره چادر، یک دست پیراهن، یک تنبان، یک جفت کفش، دو جفت جوراب، دو پستان‌بند، یک زیرجامه و میوه و شیرینی بر چندین مجمع می‌نهاد و روانه‌ی خانه‌ی پدر عروس می‌کرد. این رسم نشانگر این است که فرهنگ زیرجامه از دیرباز در میان ایرانیان وجود داشت و حمله‌ی اعراب نتوانست این رسم را براندازد.

سوبلیگاکولوم (عکس:vicus)

برو که آزاد‌کرده‌ای عورت خویشی

سخن از جنگ‌های صدر اسلام شد. زین‌العابدین رهنما در کتاب «زندگانی امام حسین» گزارشی تاریخی از جنگ صفین به دست می‌دهد و می‌نویسد که در این جنگ یک روز عمروعاص که بر فلسطین حکومت می‌کرد و به طمع حکومت بر مصر با معاویه همدست شده بود به میدان آمد و مبارز طلبید.

حضرت علی جلو او درآمد. عمروعاص که می‌دانست حریف حضرت علی نیست به پشت افتاد و برای این که خود را از دست علی نجات دهد عمداً پای خود را بالا برد و پیراهنش روی شکمش افتاد و عورتش نمایان شد. علی همان دم صورتش را برگرداند و گفت: لعنت خدا بر تو باد. برو که تو آزاد‌کرده‌ی عورت خویشی.

از این داستان چنین برمی‌‌آید که در آن زمان اعراب به پوشیدن همان دشداشه و عبا قناعت می‌کردند و با وجود آن که با تمدن ایرانی و بیزانس آشنا شده بودند فرهنگ پوشاک‌شان دگرگون نشده بود.

در قرون وسطی هیچکس زیرجامه نمی‌پوشید

در قرون وسطی در غرب نه مردان و نه زنان، هیچکس زیرجامه نمی‌پوشید. از قرن سیزدهم میلادی به بعد به تدریج نوعی ردای نخی در اروپا مرسوم شد که زنان و مردان زیر جامه‌هایشان به تن می‌کردند. ردای زنان بلند بود و تا قوزک پا را می‌پوشاند. ردای مردان کوتاه بود و به کمر می‌رسید.

این ردا گرم بود و باعث می‌شد که پارچه‌ی ضخیم و نامرغوب لباس‌هایی که در آن زمان مرسوم بود پوست را نیازارد. این گونه زیرجامه‌ها را شب و روز از تن جدا نمی‌کردند. روزها حکم عرق‌گیر و زیرجامه را داشت و شب‌ها به جای پیرهن خواب از آن استفاده می‌کردند.

اواخر قرون وسطی در اروپا نوعی شلوار کوتاه باب شد. برخی اشخاص متمول این شلوارک را زیر جامه‌ی خود به تن می‌کردند. به این دلیل که مردم کوچه و بازار هنگام قضای حاجت می‌توانستند آن ردای دراز را بالا بزنند و کارشان را بکنند، زیرجامه قبول عام نیافت.

توگا، دامن ردای مردان (عکس:wikimedia)

از قرن هجدهم به بعد مردم به پوشاک و مد توجه بیشتری نشان دادند

با آغاز دوره‌ی روشنگری از طریق دربارِ اسپانیا فرهنگ مُد و پوشاک در میان اشرافیت اروپا فراگیر شد. در آن زمان سینه‌ی صاف را زیبایی کمال مطلوب می‌دانستند و به این جهت زنان تلاش می‌کردند با سینه‌بند برجستگی سینه‌هایشان را بپوشانند.

با این حال کشاورزان و دیگر طبقات اجتماعی همان ردای بلند را که در قرون وسطی مرسوم بود به تن می‌کردند. برخی بازرگانان متمول چندین ردا داشتند که از آن میان برخی سوزن‌دوزی و ملیله‌دوزی بود.

از اواسط قرن هجدهم میلادی به بعد مردم به پوشاک توجه بیشتری نشان دادند و از آن زمان بود که صنعت مد به تدریج شکل گرفت.

زیرجامه به رنگ سفید بود و از کتان یا نخ تولید می‌شد. در آن زمان مردم متوسط به بهداشت‌شان بیشتر می‌رسیدند و زیرجامه را به دلایل بهداشتی به تن می‌کردند. از اواسط قرن نوزدهم به بعد زیرجامه به شکل امروزی طراحی و ابداع شد.

در سال ۱۸۷۶ میلادی ارتش پروس نوعی زیرجامه‌ی پشمی را به پوشش سربازانش افزود. از آن پس صنعت تولید زیرجامه شکوفا شد و هم‌زمان درک مردم از زیبایی هم دگرگون گشت. مردم به زیرجامه به تدریج خو گرفتند و انواع زیرجامه‌ها با طرح‌ها و نقش‌ها و رنگ‌های گوناگون به بازار آمد.

در این میان به زیرجامه‌ی زنان بیشتر توجه می‌شد و از این پوشش نمادی برای تن‌کامگی ساختند و پرداختند و به بازار آوردند، و با تأکید بر تن‌کامگی بود که بازار زیرجامه‌ی زنانه و مردانه را گسترش دادند.

زنان قاجار، پاهای‌شان را با دامن، شلوار یا شلیته می‌پوشاندند (عکس:تاریخ اقتصادی ایران به روایت اسناد)

شلیته یا تنبان نوعی زیرجامه بود

پیش از مشروطه زنان در اندرونی پیراهن بلند می‌پوشیدند که تا روی زانو می‌رسید. پیراهن از پارچه‌ی قلمکار توری، ابریشمی، کرباس، مخمل، نخ و حریر به رنگ‌های نارنجی، آبی، سبز و سفید بود. زنان پاهای‌شان را با دامن، شلوار یا شلیته می‌پوشاندند.

اگر می‌خواستند از اندرونی بیرون بروند، روی این پوشش چاقچور به تن می‌کردند که نوعی شلوار گشاد و بلند زنانه بود. در واقع تنبان نوعی زیرجامه بود که با لیفه یا بند به زیر شکم می‌بستند و اگر آن بند را می‌کشیدند تنبان از تن جدا می‌شد.

چاقچور به رنگ‌های متنوع بود و پای زنان را از گزند گرد و خاک در امان نگاه می‌داشت. زنان شهری روبند هم می‌زدند و با سگک یا قزن‌قفلی به پشت سر می‌بستند.

جنس سگک از طلا یا نقره یا برنج بود و جنس روبند از نوعی پارچه‌ی کتان بود که از موصل به ایران می‌آوردند. در سفرنامه‌ی ابراهیم بیک نویسنده گزارشی از وضع پوشش زنان پیش از مشروطیت به دست می‌دهد.

او می‌نویسد که در آن زمان زنان بی‌بند و بار شلیته می‌پوشیدند و موی سر را با چادر می‌پوشاندند اما در همان حال که جلو در خانه نشسته بودند میان پای آنان عریان بود. نویسنده‌ی سیاحتنامه‌ی ابراهیم بیک با مقایسه‌ی پوشش زنان اروپایی و ایرانی از حجاب خرده می‌گیرد و حجاب را یکی از دلایل عقب‌ماندگی ایرانیان و مانع تجدد می‌پندارد.

در زمان حکومت پهلوی به تدریج پوشش زنان و مردان غربی در ایران مرسوم شد و انواع زیرجامه‌های مردانه و زنانه به بازار آمد. زیرجامه‌ی کاپیتان و تریومف از مارک‌های معروف در آن دوره بود.

پرداختن به فرهنگ زیرجامه و فروشگاه‌هایی که زیرجامه می‌فروختند و شرم و حیای مردم در خرید زیرجامه و در همان حال نمایش تجدد و آگاهی از مُد داستانی جدا و از برخی لحاظ خنده‌دار است که آن را به فرصتی دیگر وامی‌گذاریم.

• نگارنده : حسین نوش آذر
• نشر : رادیو زمانه
• بازنشر : تاریخ ما » مجید علی آتشی

نگاره های مرتبط:

• زنان سرباز در تاریخ؛ زنان ایران در شاهنامه فردوسی
• زنان در سنگ نوشته های ساسانی
• زنان سرباز در تاریخ: ایران، آدمیرال آرتمیز
• آداب‌ و رسوم‌ پارسيان‌
• ملکه تمیریس (تومیریس)
• انديشه‌ ايراني‌ قبل‌ از اسلام‌ به‌ روايت‌ بوزاني‌
• شاه بخشنده : داریوش و خشایار شاه هخامنشی
• زن و خانواده در ایران باستان
• دانش پزشکی در ایران باستان(2)
• تاریخ اجتماعی ایران باستان و حمورابی

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

نگاره های مرتبط:

• مکاتب عرفانى یونان باستان
• دین و مذهب یونانیان باستان
• افسانه تروا
• تصویر مجسمه های یونان باستان 3
• فرجام مذاهب یونان باستان
• مذاهب مرموز یونان باستان
• روحانیت در یونان باستان
• ماکن مقدسه ، اساطیر، باورهاى مذهبى یونانیان
• خدایان یونان
• جغرافیاى تاریخى انسانى یونان باستان

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

سوزاندن تروی (۱۷۵۹-۱۷۶۲)، نقاشی رنگ و روغن توسط یوهان Georg Trautmann

محوطه باستانی تروا، در دهه ۱۸۷۰ و در پی حفاری های هاینریش شلیمان، باستان شناس آلمانی در این ناحیه کشف شد. حفاری های بعدی نشان داد که در این محوطه، در طول تاریخ شهرهای مختلفی ساخته شده است که یکی از نخستین آن ها که با نام تروا ۷A شناخته می شود، به عنوان همان تروای مورد اشاره هومر شناخته می شود.

تروا در شمال غربی ترکیه و در نزدیکی شهر امروزی کاناخال واقع است، و سهل الوصول ترین نقطه در میان آسیا و اروپا را اشغال کرده است. در عهد باستان، این محوطه ناظر بر ورودیِ داردانل یا هِلس پونت بود، تنگه باریکی که دریای اژه را به دریای مرمره، استانبول، و دریای سیاه متصل می کرد.

درین نقاشی: آفرودیت برهنه، همراه با دو الهه دیگر ایستاده است. (El Juicio de Paris (The Judgment of Paris) by Enrique Simonet, 1904)

هر چند شواهد جغرافیایی و تاریخی زیادی در دست است که نشان می دهد محوطه باستانی تروا در ترکیه همان تروای مورد اشاره هومر است، اما این بدان معنا نیست که تمام آن چه در حماسه ایلیاد درباره تروا آمده است، واقعیت تاریخی دارد. در واقع اثر هومر، ترکیبی از افسانه و واقعیت است.

موقعیت جغرافیایی و استراتژیک تروا باعث شد که در طول تاریخش همواره هدف حملات رقبای خود باشد. در واقع از هزاره سوم پیش از میلاد تا سال ۱۹۱۵ که نبرد گالیپولی در آن سوی تنگه اتفاق افتاد، جنگ های بسیاری در این منطقه درگرفت. در آن زمان هر قدرتی حکومت تروا و گالیپولی را در دست داشت می توانست ترافیک دریایی میان دو دریای اژه و سیاه را کنترل کند. به بیان دیگر، هدف از این جنگ ها پول و قدرت بود، نه مطابق آن چه در افسانه هومر آمده است، زنی به نام هلن.

در حال حاضر محوطه باستانی تروا تشکیل شده است از تپه ای به ابعاد تقریبی ۲۰۰ در ۱۵۰ متر با ده آبادی یا شهرک که یکی بر روی دیگری ساخته شده و بیانگر یک دوره تقریباً ۴۵۰۰ ساله زندگی در این منطقه اند. اولین آبادی در حدود سال ۳ هزار پیش از میلاد ساخته شده و آخرین آبادی به حدود ۱۴۰۰ پس از میلاد یعنی اواخر دوره بیزانس بازمی گردد. در طول این سال ها تپه ای که تروا بر آن واقع است حدود ۱۰ متر از دشت های اطراف بالاتر قرار گرفت. در زمانی که اولین آبادی در این ناحیه ساخته شد، آب داردانل تا بخش شمالی تپه جریان داشت، اما خط ساحل به تدریج عقب رانده شد تا آنجا که در اواخر عصر مفرغ این تنگه دست کم یک مایل از تروا فاصله داشت. ناحیه شمالی تپه به باتلاق تبدیل شد و کشتی ها مجبور بودند در نزدیکی شهر امروزی بِسیک تپ در دریای اژه لنگر بیندازند.

Aphrodite directs the abduction of Helen by Paris (Francesco Primaticcio, 1530/39)

مطابق آن چه در ایلیاد هومر و دیگر منابع باستانی آمده است، جنگ تروا دو طرف عمده داشت: شهرهای متحد یونان علیه تروا و متحدانش (یعنی آمازونی ها و لیسه ای ها). بنابراین جنگ میان شرق و غرب بود و در این میان هر دو طرف مخاصمه زن های یکدیگر را می ربودند: تروایی ها هلن، زن منلاس از اسپارت را دزدیدند، و یونانی ها بریسئیس و کریئیس از تروا را به عنوان معشوقه به اسارت گرفتند. پس از چندین نبرد که مجموعاً ده سال طول کشیدند شهر ویران شد، و در این میان یونانی ها از اسبی چوبی برای ورود به شهر استفاده کردند. در منابع باستانی این طور آمده که این جنگ ها در اواخر عصر مفرغ و در ربع اول قرن دوازده پیش از میلاد رخ داده است.

نقشه تروآ

با بررسی بقایای تروا در این دوره درمی یابیم که دو تخریب و ویرانی صورت گرفته است، یکی در اواخر قرن سیزدهم (آبادی ششم) و دیگری در آغاز قرن دوازدهم پیش از میلاد (آبادی هفتم). آبادی ششم مستحکم ترین و بزرگ ترین آبادی عصر مفرغ در این محوطه را شامل می شده است (به طور کلی از ۳ هزار تا هزار سال پیش از میلاد عصر مفرغ قلمداد می شود). تاریخ تقریبی این آبادی را می توان ۱۷۰۰ تا ۱۲۷۵ پیش از میلاد در نظر گرفت، و مشخص است که سیستم دفاعی آن دو جزءِ عمده داشته است: دیواری مستحکم که قلعه را احاطه کرده بوده و یک خندق که کل شهر را در احاطه خود داشته است.

اما سازندگان این سیستم دفاعی چه کسانی بودند؟ به رغم حفاری های گسترده ای که در ۱۳۰ سال گذشته در محوطه تروا انجام شده است، فقط یک اثر مکتوب متعلق به اواخر عصر مفرغ داریم که می تواند به ما در این زمینه کمک کند. این اثر مکتوب مهری برنزی است که در سال ۱۹۹۵ کشف شد و فقط چند میلی متر قطر دارد. بر این مهر نوشته هایی به زبان لوویان نقش شده است، زبانی که در هزاره دوم پیش از میلاد در پادشاهی هتیت در مرکز ترکیه مرسوم بوده است.

اولین تصویر شناخته شده از اسب تروآ، ۶۷۰ سال قبل از میلاد

اما چرا تروا این قدر برای مردم آن زمان اهمیت داشته است؟ برخی از کارشناسان بر این عقیده اند که اهمیت تروا در مکان استراتژیک آن بوده است. بنا بر این نظریه، تروا از این جهت هدف دلخواه دیگر حکمرانان بوده است که فاتح جنگ فرصت پیدا می کرده بر عبور و مرور کشتی های تجاری در دریای سیاه نظارت و کنترل داشته باشد و از کشتی هایی که از این قسمت از دریا می گذشته اند عوارض بگیرد. این عوارض دریافتی احتمالاً شکل کالا و مواد خام را داشته است، چرا که تا آنجا که می دانیم سکه تا قرن هفتم پیش از میلاد اختراع نشد.

در مورد هلن هم هیچ شواهدی در دست نیست که نشان دهد او بهانه جنگ تروا بوده است، گرچه این را به یقین می دانیم که در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد زن ها کالا به شمار می آمده اند. بهترین شواهد ما در این زمینه از کاخ پیلوس در جنوب غربی یونان به دست آمده است. کارل بلگنِ باستان شناس در این کاخ تعداد زیادی لوح گلی کشف کرده است که به خط یونانی ابتدایی نوشته شده و بر یکی از این الواح که به قرن سیزدهم بازمی گردد از زنانی سخن به میان آمده است که از خلیج غربی ترکیه به عنوان برده گرفته شده و به پیلوس آورده می شدند تا در صنعت نساجی آنجا مشغول به کار شوند.

از این که اسبی بزرگ و توخالی در جنگ تروا نقشی مهم بازی کرده است هیچ نشانی در دست نیست، اما ظاهراً دیوارهای مستحکم پیرامون تروا با اهرم بزرگی تخریب شده اند. زره جنگجویانی هم که به تروا حمله کردند از برنز ساخته شده بود. اما در یافته های ما از حفاری ها هویت مهاجمان مشخص نشده است، و چیزی که این قضیه را پیچیده تر می کند این است که در حوالی سال ۱۲۰۰ قلاع بسیاری در ترکیه و یونان بر اثر جنگ تخریب شدند، از جمله تیرینز و پیلوس و هاتوسا. در مورد دلایل این تخریب گسترده هنور اتفاق نظر وجود ندارد، اما فقط یک عامل در این امر دخیل نبوده است: زلزله و جنگ و احتمالاً تغییر شدید آب و هوا از جمله دلایل این رخداد بوده اند.

قتل آگاممنون (۱۸۷۹ illustration from Alfred Church’s Stories from the Greek Tragedians)

البته با این جنگ زندگی در تروا خاتمه نیافت: بخش هایی از دیوارها و باروهای آن تعمیر شدند و خانه های جدیدی هم ساخته شد و به این ترتیب آبادی هفتم در این محل شکل گرفت. کارشناسان بر این عقیده اند که در همین زمان عده زیادی از جنوب شرقی اروپا به این منطقه کوچ کردند. زلزله دیگری احتمالاً در قرن دهم پیش از میلاد رخ داد که پس از آن ما هیچ مدرکی حاکی از زندگی در این محل در دست نداریم تا قرن هشتم پیش از میلاد که ایلیاد هومر نوشته شده است.

در قرن هفتم معروف شد که جنگ تروا در این منطقه رخ داده است. در این زمان هنوز بخش هایی از دیوارهای قلعه متعلق به اواخر عصر مفرغ پا بر جا بود، و ظاهراً رسم «دوشیزگان لوکریایی» هم در همین زمان پا گرفت. آژاکس، قهرمان یونانی، در معبد آتن در تروا به کاساندرا، دختر پریام، تجاوز کرد، و بنا بر سنت به عنوان مجازات مقرر شد که شهر لوکریس، زادگاه آژاکس، سالانه دو دوشیزه به تروا بفرستد تا در معبد آتن خدمت کنند و به این ترتیب حریم این الهه از لوث این گناه پاک شود. این سنت تا اوایل قرن اول پیش از میلاد ادامه یافت، و شاید حضور همین دوشیزگان یونانی در تروا باعث این تصور شد که جنگ هومری در این منطقه رخ داده است. در این مدت افراد بزرگی هم از این ناحیه عبور و دیدار کردند: کوروش، پادشاه ایران، هنگام جنگ با یونان، اسکندر کبیر هنگام جنگ با ایرانی ها، و بسیاری از امپراتوران رومی که اخلاف تروایی های عصر مفرغ به شمار می رفتند.

آشیل به زخم پاتروس رسیدگی می کند. (Attic red-figure kylix, ca. 500 BC)

منبع : تاریخ ما » یونان باستان

نگاره های مرتبط:

• نخستین نهادهای اجتماعی و خاندانی در مصر باستان
• افسانه تروا

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

زایش ونوس، اثر بوتیچلی، پیرامون ۱۴۸۵-۱۴۸۶.

نام زهره در یونان آفرودیته Apjrodite و در روم ونوس Venus بود و از همان اول از بزرگترین خدایان محسوب می شد.پیش از یونانیان و رومیان این الهه را بنامهای مختلف در فنقیه کرت لیدی آسیای صغیر و جاهای دیگر پرستش می کردند.و در همه جا او را به شاعرانه ترین صورت در میان خدایان تجسم می کردند.
از قدیم ترین آثار ادبیات و هنر یونان تا به امروز همواره زهره بزرگترین منبع الهام نویسندگان و شعرا و هنرمندان بوده است در آثار ادبی و هنری یونان قدیم و روم قدیم هیچ قهرمانی نقشی بزرگتر از نقش این الهه را بازی نکرده و هیچ شخصیت آسمانی یا زمینی به اندازه او موضوع شعر و نثر و تاتر و نقاشی و حجاری و ترانه های عامیانه قرار نگرفته است.عالی ترین مجسمه های دوراان کهن مجسمه هائی است که برای این الهه ساخته شده است.عالی ترین اشعار قدیم یونان و روم به وصف این ربع النوع اختصاص یافته است زیبا ترین معابد و زیباترین کاهنه های قدیم مال زهره بوده اند.
در یونان کهن عدتا خوشگل ترین دختران وقف زهره می شدند این دختران غالبا از خاندانهای بزرگ بودند همه هنرهای زیبا را می آموختند:رقص موسیقی شعر فلسفه نقاشی و فن محاوره و شیریت زبانی را نزد استادان فن می آموختند.سپس خود را در اختیار الهه عشق می گذاشتند جزیره قبرس که قلمرو مخصوص زهره بود همیشه پر از دختران ماهروی یونانی بود که از اطراف و اکناف یونان بدانجا می آمدند تا وقتی که در این جزیره بودند به پیروی از ابهه خود خویشتن را وقف عشق می کردندوهر معبد آفرودیته حلقه ای بنام حلقه دختران زهره داشت که فقط از دختران و زنان زیبا و جوان تشکیل می شد و در این جمع مراسم مذهبی و مقدسی صورت می گرفت مثلا هرودوت می نویسد : بر هر زن بابلی واجب است که در مدت عمرش یک بار در معبد زهره ( ونوس ) حاضر شود و با یک مرد بیگانه نزدیکی جنسی کند و مرد را بهره مند کند . زنان ثروتمند بابلی به دلیل فخر و مقام بالاتر اجتماعی خود از این کار شرم گین بودن و به همین جهت آنان را با عرابه هایی سرپوشیده به معبد می بردند و پس از اجرای مراسم جنسی با مرد دوباره با همان حالت سرپوشیده به منزل می بردند .
زهره در اصل یک ربع النوع آسیایی بود و بطور کلی خدای باروری به شمار می رفت یعنی دامنه نفوظ او انسان حیوانات و گیاهان را شامل می شد بطور اعم وی رشته های مختلف تولید مثل در طبیعت را نظارت می کرد ولی اندک اندک بصورت الهه عشق در آمد و همه انواع عشق چه از جنبه آسمانی و هوس انگیز تحت نظر او قرار داشت.
در یونان از این جهت به او نامهای مختلف داده بودند افرودیت اورانیا الهه عشق پاک مثلا افرودیت گنیترس الهه ازدواج بود و دختران و بیوه زنان در طلب شوهر به او روی می آوردند و افرودیت پاندموس یا پورنه الهه هوسهای شهوانی و به النوع زنان عشق فروش به شمار می رفت باید تذکر داد این زنان در یونان باستان از جایی که مریدان این الهه بودند با دیده تحقیر نگریسته نمی شدند و عده ای از آنان جزو زنان مشهور یونان به شمار می رفتند.
زهره همیشه بصورت زنی جوان و بسیار زیبا با قیافه ای غالبا حوس انگیز نشان داده می شد اندام او مظهر کامل تناسب از نظر یونانیان بود.بدین جهت هر وقت مفهوم زیبایی از نظر یونانیان و رومیان در طول تاریخ عوض می شد تجسم زهره نیز تغیر می کرد.مجسمه سازان همیشه دنبال زیباترین و خوش اندام ترین زنها می گشتند که انها را مدل زهره قرار دهند یکی از معروفترین این زنان فرینه زن هرجائی مشهور یونانی بود که به جرم کشتن معشوق خود محاکمه و محکوم به مرگ شد ولی چون در دادگاه بزرگی که در هوای آزاد تشکیل شد جامه از تن بر گرفت و اندام خود را در معرض دید همگان گذاشت قضات و مردم چنان مجذوب تناسب اندام و زیبایی فوق العاده او شدند که به اتفاق ارا او را تبرئه کردند زیرا هیچ کس به خود اجازه نمی داد که فرمان اعدام زنی را صادر کند که مظهر مجسم زیبایی بود.
ماجرای تولد زهره با افسانه های بسیار همراه است تقریبا در همه این افسانه ها از اینکه زهره از بطن زنی بوجود آمده باشد ابا کرده اند زیرا عقیده بر آن بود که هیچ زنی نمی تواند الهه به این زیبایی را بزاید.بدین جهت افسانه ای که در باره تولد او مورد قبول قرار گرفته است زاده شدن او از امواج دریا بود.طبق این افسانه خدای خدایان با دریا در آمیخت و از عشق او صدفی از دل امواج کف آلود قبرس سر بر زد که زهره از میان آن بیرون آمد و زیبایی وی دریا ساحل و پریان دریاویی را چنان خیره کرد که دریا از حرکت ایستاد و پریان خاموش ماندند حتی در اولمپ خدادی خدایان از فرط تعجب دست از کارهای خود برداشت.
زیبایی و حوس انگیزی زهره ربه النوع های اولمپ که بیش از او به زیبایی های خود می بالید.سخت ناراحت شد و به حسادت واداشت.هر از فرط اوقات تلخی تا چند روز با هیچ کس حرفی نزد و در بزم خدایان شرکت نکرد.آتنا به بهانه گردش روانه سرزمین های دوردست شد آرتمیس نیز تیر و کمان برداشت و به شکار رفت و دق دل خود را بر سر گوزن ها و آهو ها در اورد.
موقعی که پسر پادشاه تروا عاشق هلن زیبا زن پادشاه اسپارت شده هرا و آتنا دست بهم دادند تا زهره را شکست دهند زیرا زهره همیشه طرفدار آن بود که عشاق را به هم برساند خواه این عشق مشروع باشد خواه نامشروع باشد.بدین جهت به هلن تلقین کرد تقاضای عاشقانه پسر پادشاه تروا را بپذیرد و در غیاب شوهرش منلاس که به سفر رفته بود زندگی را به خود و او تلخ نکند.اما آتنا و هرا هلن را به پایداری و پرهیزگاری خواندند و بدو فهماندند اگر تسلیم عاشق خود شود فتنه ای به پا می شود که یونان و تروا و همه جا در آتش خواهد سوخت هلن مدتی مردد ماند و عاقبت با عشقش به تروا فرار کرد و بقیه داستان ایلیاد شکل گرفت.
از آن پس که در اولمپ بر همه مسلم شد که آفرودیت فرمانروای بلامنازع دلهاست و آنجا که پای عشق و هوس به میان آید دیگران حریف او نیستند سه الهه بزرگ اولمپ هرا آتنا و آرتمیس از او کناره گرفتند و سعی کردند که دیگر به میدانش نیاییند.و سایر زنان جاودانی یعنی پریان جنگل و پریان رودها و آبها و پریان الهان همه در مقابل او سر تسلیم فرود می آوردند.اما اشکال این بود که گلوی خدایان مرد و نیمه خدایان پیش او گیر کرده بود و حتی خدای خدایان نیز غالبا آرزو می کرد که زهره دختر او نبود تا وی می توانست به بستر عشق او راه یابد.
پس از آن هرکدام از الهه و پریان که قصد داشتند دل محبوب خود را به دام آوردند از زهره کمک می جستند.زهره کمربند باریمی داست که نیروی پایداری را از همه مردها به در می برد یک بار هرا زن خدای خدایان با همه رقابتی که با او داشت برای اینکه علاقه شوهر هوسبازش را به خود جلب کند کمربند سحر آمیز را از او قرض گرفت.و به کمر خود بست در همان شب زئوس معشوقه تازه خود را در بستر رها کرد و به سراغ هرا آمد و هومر در باره این کمربند می گوید((همه فنون دلبری عشق و هوس و شیرین زبانی و عشوه گری در این کمربند جمع شده بود بطوری که نیروی پایداری را از دل عاقل ترین مردان بیرون می برد))
ابته الهه عشق موکبی داشت که همه ابزارکار او در آن گرد آمده بود همه فنون دلبری همه گفت و گوهای عاشقانه همه طنازی ها و عشوه گری هاهمه دروغ های شیریت همه وعده وعید ها همه جاذبه ها امید ها حوس ها و خنده ها و لبخند ها اوباب جمع او بودند و وی برتمام آنها نظارت و فرمانروایی داشت. و مثل سایر خدایان بر امور مردم زمین دخالت می کرد.
زندگی الهه ای که همه عشقبازی های مردم جهان زیر نظر او صورت می گرفت طبیعتا بدون عشق نمی توانست باشد وانگهی زیبایی آفرودیت چنان بود که نه در قلمرو خدایان و نه بروی زمین کسی از جاذبه آن برکنار نمی ماند.خدایان اولمپ تقریبا همه عاشق زهره بودند اما این الهه نصیب زشت ترین آنها یععنی هفائیستوس خدای زیر زمین شد که دائما در تاریکی مشغول آهنگری بود
هفائستوس هم می لنگید و هم بسیار زیست بود ولی زئوس صلاح دید افرودیت زیبا را به زنی او بدهد زیرا معتقد بود که این شوهر زشتر قدر چنین زن زیبایی را بهتر خواهد دانست و او را از هر جهت راضی نگه خواهد داشت.اما افرودیت همه خدایان زیبای اولمپ را که می دید که با چشم شهوت بدو می نگریست نمی توانست به این شوهر که غالبا در اولمپ نبود اکتفا کند بدین جهت خیلی زود در خود اولمپ به چندتن از خدایان جوان و زیبا رو عشق باخت.اولین رفیق او مریخ خدای جنگ بود که با نگاهای خریدارانه زهره را از راه به در برد و به عشقبازی با زن هفائیستوس واداشت و ماجرای آن عشق در آنجا پایان یافت.
رفیق بعدی آفرودیت هرمس(عطارد)بود ولی زهره تجربه بیشتر در عشقبازی بدست آورده بود زهره که علاقه داشت خدایان و پریان زن و مرد را به آغوش یک دگیر بیفکند.و حتی در روی زمین برای آنان معشوق یا معشوقه هایی دست و پا کندواندک اندم همه فهمیدند که که تمام دردسر ها و گرفتاری های عاشقانه آنان زهره در کار است زیرا پیش از او نه اینقدر خداها دنبال عشق های آسمانی و زمینی بودند و نه عشقها اینطور پیچیده و پر دردسر بودو از وقتی پای زهره به میان آورد اولمپ دائما در پیچ و تاب عشقبازی ها و هوسرانی ها بود.
به استثنای آرتمیس و آتنا و هستیا تمام خدایان و الهه ها بزرگ و کوچک تحت نفوظ او قرار گرفتند و از میان مردان کسی نماند که به نحوی افرودیت او را ملعبه دست خود نکرده باشدو ماجرای عاشقانه نساخته باشد حتی زئوس خدای خدایان بازیچه دست او شدوزیرا افرودیت چنیدن بار کاری کرد که به سراغ زنان زمینی برود زئوس بعد از مدتی که متوجه ماجرا می شود برای انتقام گرفتن از دختر خود هوس نزدیکی با مردان زمینی را بر دل او می افکند.یک روز زهره خودش را عاشق انکیز جوان تروایی یافت که زیبایی اش با زیبایی خدای خدایان یکی بود. و هر قدر خواست این هوس را از خود دور کند نتوانست ناچار یک روز انکیز که گله گوسفندان خود را در دامنه کو ایدا می گرداند زهره به معبد خود در پافوس رفت و پریان اندام او را با روغن های فساد ناپذیری که عطر آن دل مردان را اکنده از عشق می کند معطر کردند و او را با زیباترین گوهر هایش آراستند انگشتری با فروع خیره کننده بر انگشت و دستبند و گوشواره و گردن بند زرین بر دست و گوش و گردن داشت و سینه ی سیمینش چون ماه شب چهارده می درخشید.
سپس افرودیت از دامنه کوه آیدا بالا رفت گرگان شیران و پلنگان دست از کار خود کشیدند و به تماشای او ایستادند.افرودیت غرق در شور و جذبه عشق و هوس به سوی آنها با نوک انگشتش بوسه فرستاد و عشقش را در دل آنها افکندوبلاخره خودش را بکنار گله انکیز رساند و خودش را دختر پادشاه فریگیه معرفی کرد و به وی فهماند که حاضر است با وی عشق ببازد.شبان بی درنگ او را در آغوش کشید و به گوشه ای برد و بستری از پوست شیران و خرسان افکند و در آنجا از عشق او برخوردار شد.
وقتی که صبح شد افرودیت درخشندگی و جلوه خدایی خود را باز گرفتت و ان وقت انکیز ناگهان از کاری که کرده بود به وحشت افتاد زیرا به او گفته بودند اگر یک بشر با یک ربع النوع بیامیزد بسیار زودتر از آنچه باید پیر خواهد شد.افرودیت به او طمینان بخشید و قول فرزندی از او را داد که شبیه خدایان باشد.بشرطی که نام مادر را برای فرزندش فاش نکند.انکیز تنها محبوب زمینی زهره نبود زیرا بعد از او زهره بدام عشق ادونیس افتاد و از این ماجرا ونوس و آدونیس بوجود آمد که زیباترین و دل انگیز ترین ماجراهای زمان گذشته است که الهام بخش ایرج و زهره شده است.
یک روز صبح بود که زهره برای اینکه به وضع عشاق رسیدگی کند روی زمین آمد و در جنگل چشمش به جوانی افتاد که دنبال شکار می تاخت و آنقدر خوشگل بود که به دیدن او تاب زانوی الهه هوس باز رفت هر چقد خواست به راه خود برود نتوانست.و تصمیم گرفت به هر قیمتی شده او را ازان خود کند بصورد زن جوان رهگذری آمد و به دلبری از آدونیس پرداخت و سپس به او التماس کرد و مجبور شد نیرویی خدایی خودش را بکار ببرد تا او را رام کند آدنیس قبول کرد که ساعتی در آغوش او باشد زهره برای تنبه التماس هایش به آدونیس بعد از یک ساعت به آسمان رفت و آدونیس که تازه طعم عشق را چشیده بود دیوانه وار بدنبال او رفت زهره بعد از مدتی دوباره نزد او برگشت.
مریخ که نسبت به این ماجرا حسادت ورزیده بود خود را به شکل گرازی در آورد و جوان را برای شکارش به بیشه ای دور کشاند و با ضربتی او را کشت وقتی زهره به انجا رسید از خون آدونیس گلی روییده بد زهره آن گل را با خود به ستارگان برد و خلوتگاه عشقش را به روی مریخ بست.
یکبار جمعی از دختران اماتونته که منکر زیبایی زهره شده بودند زهره آنها را واداشت در شهر بگردند و خود را به مردان عرضه کنند سپس آنها را بصورت مجسمه سنگی در آورد.
یکبار پیگمالیون که مجسمه زهره را به زیبایی ساخته بود و عاشق آن شده بود وفتی مجسمه را در اغوش کشید متوجه شد مجسمه جان دارد و او را می بوسد.زنانی که زهره آنها را اسیر عشق می نمود از هر گونه تفکر خالی می شدند و فقط به دنبال هوس خود بودند.
زهره دختر نامشروعی از مریخ در زمانی که هفائیستوس شوهرش بود پیدا کرد او را پنهانی بزرگ کرد و بعد به کادموس داد و پسر دیگری از عطارد یافت که هرماافرودیت نام گرفت و این بار نیز پسر را مخفیانه به پریان کوه آیدا سپرد.وقتی این پسر بزرگ شد یک بار در آب ابتنی می کرد پری بنام سالماسیس عاشق او شد ولی پسر به او توجهی نکرد و پری او را در آغوش کشید و بوسید وقتی آنها با هم آمیخته شدند نسل جدید از پریان بوجود امدند که هم زن و هم مرد بودند.
زهره تعداد زیادیی از پریان را در تحت فرمان خود داشت که با تیر ها نامرئی به طرف هرکس که اشاره می کرد قلبش را نشانه می گرفتند علامت تیر در قلب مظهر همین تیر اندازی اروس و ساید خدمتکاران زهره است.

نگاره های مرتبط:

• خدایان یونان
• درباره زئوس خدای خدایان یونان
• زئوس
• مجسمه زئوس
• ” زئوس ” آغاز هجوم خدایان
• جانوران افسانه ای در یونان باستان
• از حمله ایرانیان به یونان تا مرگ سقراط
• تصویر مجسمه های یونان باستان 3
• جایزه قهرمان بازیهای المپیک یونان باستان
• نماد اندیشه و تفکر در یونان باستان

© Ramin Fakhari برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

خداوندگار بادها تندر و باران های سودبخش و نابودگر به شما می رفت زئوس بر بخش فوقانی هوا و چکاد کوهها مسکن داشت او را در مناطقی مانند lycaeus در آرکادیای یونان apesas در آرگولیس pelion در تسالی helicon در بئوسی pangaea در ترکیه می پرستیدند

بزرگترین پرستشگاه زئوس در دودونس شهری است که در ناحیه ی اپیروس قرار دارد معبد دیگر زئوس در بالای کوه لیسه در آرکادی بود سومین معبد زئوس در اولمپی بود که مجسمه ی زئوس در آن نصب شده بود .

در روزگار قدیم زئوس شخصیت اخلاقی داشت که همه ی صفات ایزدی را در خود گرد آورد او قادر مطلق بود و همه ی صفات را در خود گرد آورد بعد ها رومیان او را به عنوان ژوپیتر می پرستیدند او بزرگترین خدا و خدای خدایان است و همه ی خدایان جاودانی است.

هوس های زئوس غالبا بصورت عمل در می آید بسیاری از عشقبازی ها زئوس با زنان زیبا روی زمین از زمره ی همین حوس های فراوان خدای خدایان است.

زئوس در ابتدا خدای نور و آسمان بود ولی اندک اندک بصورت خدای خدایان در آمد هیچ چیز از چشم او پنهان نبود هیچ چیز نمی توانست برخلاف میل او باشد در این صورت زمین و ماه و به لرزه می افتاد با این حال زئوس خدایی عاقل محسوب می شد.

اوست که خوبی ها و بدی ها تندرستی ها و شادی ها و غم را به بشر می بخشد بدکاران را کیفر می دهد اما بیشتر دوست دارد پاداش دهد تا کیفر

بسیاری از بدی ها و درد ها را از راه بشر دور می سازد ضعیفان و تنگدستان و فراریان و همه ی کسانی که دست ترحم به سوی او دراز می کنند مورد حمایت وی هستند نسبت به خانواده ازدواج دوستی مهمان نوارزی نظم اجتماعی توجه خاص دارد و او خدایا یونان محسوب می شود.

عشقبازی ها و ازدواج های زئوس

خدای خدایان به هیچ چیز به اندازه ی زن و عشق علاقه نداشت بدین جهت خدایی او با ماجراهای عاشقانه ی بسیار آمیخته بود زئوس چند زن رسمی گرفت که بغیر از هرا همگی را عوض کرد زن ثابت او هرا بود که رومیان و را یونون(ژونن)نامیدند.

این زن شریک مقام خدایی زئوس شد پیش از هرا زئوس چندین با ازدواج کرده بود اولین زنش میتیس (عقل)بود که هریزود شاعر بزرگ یونان اطلاعات او را از مجموع خدایان و آدمیان بیشتر می دانست اما چندتن از خدایان دیگر که به او حسادت می ورزیدند به زئوس کفتند که اگر از این زن صاحب فرزندای شوی چنان عاقل خواهند بود که پدر را از تخت خدایی پایین خواهند کشید.

زئوس هم ترسید و وقتی زنش بچه ای به دنیا آورد هر دو را با هم بلعید.

زئوس با الهه ی دیگری بنام تیمیس که دختر اورانوس بود را به زندی گرفت تیمیس که دختر اورانوس بود را به زنی گرفت تیمیس الهه نظم و قانون مادی و معنوی بود ولی عقل کل نداشت و زئوس از او نگران نبود بدین جهت زئوس از او صاحب چند فرزند به نامهای فصول ثوانین عدالت صلح و آرامش شب شد بعد از ازدواج زئوس با هرا زئوس او را طلاق داد اما تیمیس همچنان به عنوان مشاور خصوصی زئوس در کنار او قرار گرفت در ا ولمپ نیز همیشه از طرف خدایان مورد احترام بود.

زن دی گر زئوس همنوزین نام داشت که دختر یکی از تیتان های گذشته بود زئوس نه شب پیاپی در بستر این زن بود این زن موقع وضع حمل نه دختر زیبا بوجود آورد که آنها را موزها نامیدند و هر یک از این دختران الهه یکی از هنر های زیبا شد.

زن دیگر زئوس دمتر الهه ای بود که در شب زفاف حاضر به همبستری با زئوس نشد در نتیجه زئوس هم به خشم آمد و او را به زور تصرف کرد و از این زن فرزندی بنام پرسفونه بوجود آمد که ربع النوع تاریکی و مرگ بود.

اورینومه یکی از رب النوع های در یا نیز زن زئوس شد و از او سه دختر زیبا بوجود آورد که به جاذبه های سه گانه معروف شدند.

بعد از این زنها بود که باید زئوس با هرا که خواهر او و ملکه ی اولمپ بود از دواج می کرد هرا و زئوس هر دو از کورونوس (جوهر هستی زاده شده بودند)هرا از طرف پدرش به دایه ای سپرده شد که در جزیره ی اوبه همت به بزرگ کردن او گماشت.

زئوس که شنید هرا از تمام ربع النوع های دیگر زیبا تر است به جزیره ی اوبه رفت او را دید و دزدانه عاشقش شد زئوس خود را در قالب فاخته ی سفیدی در آورد و چون زمستان بود وانمود کرد که از سرما بیحس شده است هرا به دیدن پرنده متاثر شد و او را به سینه اش فشرد تا گرمش کند آن وقت زئوس قیافه ی اصلی خود را باز کرده و خواست وی را در اغوشش بکشد.اما هرا پایداری کرد.زئوس نیز به او وعده ی زناشویی داد و چندی بعد با شرکت همه ی رب النوع های اولمپ مراسم زدواج آنها صورت گرفت.

از آن پس خدای خدایان زن دیگری نگرفت اما سلسله شیطنت ها و بازیگوشی های او که بسیار کسان را به دلیل حسادت هرا به سرنوشت های تلخ دچار کرد آغاز کرد.زئوس به رب النوع های کوچک و اصلی و فرعی اولمپ اکتفا نکرد و به سراغ زیبا رویان زمینی هم رفت.

یکی از زنهایی که مدتها در برابر تقاضاها و وعده های زئوس پایداری کرد تتیس بود پانزده سال زئوس در عشق او آه کشید و هر بار برای رام کردن و بدام انداختن او حقه ی تازه ای زد اما هیچ کدام از این حقه ها نگرفت در آخر حوصله ی زئوس سر رفت و تصمیم گرفت این زن زیبا و سرکش را با زور از آن خود بکند.اما در این وقت پرومته که از بند رسته بود رازی را که از دیر باز در دل داشت و فقط از او از آن آگاه بو به وی گفت همبستری او و تتیس پسری بدنیا خواهد آورد که او(زئوس) را از تخت خدایی پایین خواهد انداخت.زئوس ترسید و این زن را به حال خود گذاشت.

شکار دیگری زئوس استریا پری زیبای جنگل بود که دختر کئوس و فبه بود این پری اول از زیر بار تمنای زئوس خالی کرد و وقتی دید کار به جای باریک کشیده می شود خود را بصورت صدفی در آورد.و به دریای یونان افکند و در میان امواج تبدیل به جزیره ی متحرکی شد که یونانیان آن را دلوس نامیدند.

یک معشوقه ی دیگر زئوس مایا دختر اطلس ربه النوع محافظ زمین بد مایا یک دل نه صد دل عاشق زئوس شد و چون در همه جا در معرض مراقبت حسودانه ی هرا می دید از عاقبت کار بیم داشت از اولمپ کناره گرفت و به آرکادی رفت و بالای کو سیلن مسکن گرفت و در آنجا محرمانه با زئوس عشقبازی کند.

زاده ی این عشق هرمس(عطارد)بود که پیامبر خدایان شد.

خواهر مایا نیز اندکی بعد در حلقه ی عشق های زئوس قرار گرفت اسم این پری الکتر بود و فرزندی آورد که هارمونی( تناسب و هماهنگی )نام گرفت.سومین خواهر از این خواهران که تایگت نام داشت نیز از چشم چرانی زئوس در امان نبود اما با کمک ارتمیس الهه ی شکار توانست در برابر زئوس مقاومت کند.

ارتمیس او را به شکل غزالی زیبا در آورد و فقط وقتی وی را به شکل نخستین بازگرداند که زئوس او را فراموش کرده بود و با زیبا رویانی دیگر مشغول بود.بعضی نیز می گویند سومین خواهر تسلیم زئوس شد و فرزندی به نام لاسدمون پدید آور که حامی قسمت بزرگی از یونان بود.

زئوس اصلا به پریان جنگل و دریا علاقه ی خاصی نداشت پریان دختران زیبایی بودندکه مقامشان از آدمیزاد بالاتر بود و مقام نمیه خدایی داشتند و در جنگل ها و آب زندگی می کردند آواز می خواندند و عشق می ورزیدند.تنها پوشش آنان گیسوان زرین و پریشانی بود که گاه از فرط بلندی به زانوهایشان می رسید. این پریان مردم روی زمین را می دیدند و عشاق را در جنگلها راهنمایی می کردند و می کوشیدند تا هیجانهای دل دختران جوانی را که تازه با عشق و حوس آشنا شده بودند آرام کنند گاه آواز می خواندند و گاه می خندیدند گاهی نیز گلهای وحشی می چیدند و بر گیسوان خود آویزان می کردند.

و بسیار نیز می شد که به دام دیوان جنگل satyr می افتادند و ناچار تسلیم آنها می شدند اما عموما نا پیدا بودند و به چشم بشر دیده نمی شدند این پریان ادبیات و هنر های زیبای قدیم و جدید غرب پر از آنهاست.

زئوس نیز سخت طالب این پریان زیبا بود و به بسیاری از آنان با چشم خریداری می نگریست.به این جهت خیلی از آنها را بهر ترتیب که توانست از راه بدر برد و در حلقه ی معشوقه گان خویش در آورد دوتا از زیباترین این پریان اگیشن و انتیوب دختران رودخانه ازپوس بودند برای بدست آوردن اگشن زئوس بصورت عقابی در آمد و این پری را در پنجه ی خود گرفت و به جزیره ی اوینوپیا بر و در همانجا از او صاحب فرزندی بنام ائاکوئه شد.

که دانائه پسری بدنیا خواهد آورد که پدربزرگ را خواهد کشت.و او برای جلوگیری از این کار دختر و دایه اشرا در زیر برجی محبوس کرد تا وی با هیچ مردی نزدیک نشود.اما زئوس بصورت باران طلا از رخنه بام بدرون اطاق آمد و با دانائه در آمیخت و زاده ی این عشق پسری بنما پرسئوس شد که بعد بصورت نیمه خدایی در آمد.یونانیان باستان هخامنشان را از اعقاب پرسئوس می دانستند و نام پارس و پارسی را از مشتقات نام این خدا می دانستند و بدین ترتیب نسبت پادشاهی هخامنشی را مستقیما به خدای خدایان می رساندند.

در ادبیات یونانی از خشایار شاه و داریوش به عنوان زاده ی زئوس نام برده شده است.

پدر بزرگ پرسئوس پس از تولد این کودک او و مادرش را در صندوقی در بسته نهاد و به دریا افکند این صندوقچه تا مدتی در آبها شناور بود تا به جزیره ی سریفوس رسید و ماهیگیری آن را از آب بیرون کشید و مادر و فرزند را نجات داد.

سمله یکی دیگر از معشوقه های زئوس بود هرا که از روابط عاشقانه ی شوهرش با این زن مطلع شده بود یک روز بصورت یک زن دهاتی در آمد ئ تزذ او رفت و به او تلقین کرد که از محبوبش بخواهد یک روز با تمام جلال و عظمت خدایی خود نزد او بیایید زئوس نیز که نتوانست زنش را از این هوس غیر منطقی باز دارد ناچار شد یک روز با تمام جلال خود و با ساعقه های آسمانی به دیدار او بیایید سمله نیز در برابر این همه درخشندگی و حرارت دوام نیاورد و خاکستر شد زئوس بچه ای را که وی در رحم داشت از خاکستر بدر آورد و تا هنگامی که باید زاده می شد در سینه ی خود نگهداری کرد این بچه بعدها دیونیزوس نام گرفت و یکی از مقتدر ترین خدایان شد.

عشقبازی زئوس و اروپا از این ماجرا بی درد سر تر گذشت اوروپا که دختر فینیکس پادشاه فینیقیه بود یک روز با دختران جوان و ندیمه ی خود مشغول گل چیدن بود نگاهش به قوچی افتاد که شاخهایی پر پیچ داشت و در میان گوسفندان رمه پدرش می چرید.

اروپا بی اختیار مجذوب جلال خاصی شد که در قیافه و نگاه این قوچ احساس کرد ولی خبر نداشت که این قوچ زئوس است که دل به عشق او داده و به این صورت در آمده است.

بی آنکه سو ظن برده باشد بدو نزدیک شد و شاخه هایش را نوازش کرد و گوچ نیز با ادب تمام در برابرش زانو زد دختر زیبا بازیکنان پر پشت حیوان سوار شد تا شاخه گلی که در دستش بود را به شاخ حیوان گره بزند اما به محض این که سوار شد قوچ از جای پرید و خود را به میان امواج افکند و دوشیزه زیبا را به ساحل جنوبی جزیره ی کرت برد هنوز این نقطه را به سیاحان به عنوان نخستین محل عشقبازی زئوس و اروپا نشان می دهند.

درخت چناری که بر این نقطه سایه افکده بود در تمام فصول سال تازه می ماند زیرا شاهد عشبازی زئوس و اروپا بود حاصل این عشق سه پسر بود که بعدها پادشاه کرت که شوهر اروپا شد آنها را به فرزندی قبول کرد.

دامنه ی هوس های زئوس به اینجا محدود نمی شد زیرا با اینکه خودش خدای خانواده و ازدواج بود بکرات نظر به زنان شوهر دار میی افکند و آنها را از راه به در می برد.معروف ترین ماجرای عشق او نسبت به زنان شوهر دار ماجرای عشق زئوس نسبت به لدا بود که در طول قرن ها موضوع افسانه های فراوان و منبع الهام بسیاری از شاهکارهای ادب و نقاشی و مجسمه سازی قرار گرفت و بصورت ضرب المثل در آمد لدا زن تیندار بود و زیبائی فوق العالده داشت که شهرت آن در سرزمین یونان پیچیده بود یکروز غروب هنگامی که وی در استخر شنا می کرد قوی سپیدی به او نزدیک شد که سپیدی و درخشندگی بسیاری داشت قوی مدتی در کنار او ایستاد و با وی بازی کرد و با نوکش سراپایش را بوسید و نوازش کرد.همان شب لدا با شوهرش به بستر رفت و صاحل دو پسر دو دختر شد که یک دختر و یک پسر((هلن پلوکس))فرزندان زئوس قوی و یک پسر و یک دختر((کاستور-کلیتمنستر))فرزندان شوهرش بودند.

برای عشقبازی با الکمن زوجه آمفیتریون پادشاه تب زئوس دست به حیله زد زیرا می دانست که این زن پاکدامن و عفیف است و جز شوهرش تسلیم هیچکس حتی زئوس نخواهد شد.یک روز که آمفتریون برای چندساعت از خانه بیرون رفت زئوس خود را کاملا به شکل و قیافه ی او در آورد و بیخبر از در به درون رفت.الکمن از دیدار ناگهانی شوهرش خوشحال شد و چون احساس کرد که از وی تقاضای هم آغوشی دارد خویش را تسلیم شوهر کرد.

چند ساعت بعد الکمن به خانه آمد و از همسرش تقاضای هم آغوشی کرد اما تعجب کرد که دید زنش برخلاف همیشه از خود در بستر عشق حرارتی نشان نمی دهد الکمن نیز متعجب شد که شوهرش با وجود هم آغوشی آتشین و پر حرارت چند ساعت پیش دوباره به حوس آمده است.بلاخره غیبگویی این راز نهفته را برای آنها فاش ساخت و راز این معما حل شد.

از این عشق یکشنبه ود پسر توام بدنیا آمدند که یکی((هراکلس))هرکول فرزند زئوس ایفیکلس فرزند آمفیتریون

نکته ی جالب این است که شهرهای بزرگ و کوچک یونان تحت سرپرستی نیمه خدایی بود که یکی از فرزندان مشروع یا نامشروع زئوس بود.

همچنین زئوس از پلوتو پری دریا صاحب فرزندی به نام تانتال شد از دو پری جنگل و دریا به نامهای آناگریه و هنریون دو پسر پیدا شد که یکی شهر اولن و دیگری شهر اولید را بنیان نهادند.

دختر زیبایی که نوه ی زئوس بود مورد علاقه ی پدر بزرگ قرار گرفت زئوس این دختر را که الا نام داشت برای خلاصی از شر حسادت هرا به زیر زمین برد و چندین شب را با او گذراند و در نتیجه عشق او تیتیوس پهلوان کوه پیکر بدنیا آمد.

اندکی بعد زئوس با نه ئه را ازدواج کرد و از این ازدواج آگله عروف بدنیا آمد که از قهرمانان بزرگ اساطیری یونان است.

یکبار نیز وی عاشق پروتوگنی زن لوکر شد که پسر زئوس بود که این همان پسری بود که یک پری جنگل از پریان ندیمه ی دخترش قبل از مرگ برای او آورده بود زئوس این زن زیبا را که عروس خودش به شمار میرفت از شوهرش ربوده و از او صاحب پسری بنام اوپونس شد سپس عاشق خواهر این زن شد که یتیا نام داشت زئوس در همان شبی که از بستر عشق او باز می گشت یک پری زیبای جنگل بنام نیتا در راه دید و بصورت کبوتر سپیدی در آمد و بنزد او رفت و بقیه ی شب را نیز با او گذراند.

یکی دیگر از معشوقه های زئوس تالی دختر هفائیستوس خدای مقتدر صنعت بودوهفائیستوس از خدایانی بود که کوه اولمپ را ترک گفته تا مجبور به اطاعت کورکورانه از زئوس نباشد و غالبا نیز در برابر زئوس گردنکشی می کرد با این وصف دختر او را نیز از راه به در برد و هفائیستوس از زئوس صاحب نوه ای بنام پالیک شد یکی از معشوقه های دیگر زئوس تمبریس بود که پان خدای معروف جنگل ها و بستانها در ادبیات مغرب مقامی ارجمند دارد. از او بدنیا آمد.

معشوقه ی دیگر زئوس که بکرات در داستان ها از وی نام برده می شد دیا زن زیبایی است که شوهری بنام هیکسون داشت و زئوس برای فریفتن وی بصورت اسبی در آمد و اورا که به اسب سواری عاد داشت بر پشت خود نشاند و وی را به جنگل برد و از وی صاحب فرزندی به نام پیرتیوس شد.

کارمه زن زیبای جزیره ی کرت که مردم از جزایر و کشور های دوردست برای دیدنش به کرت می آمدند به خوابگاه زئوس رته یافت و ربه النوع جزیره کرت را به نام بریتومارتیش را بوجود آورد السه که بعدها بدست زئوس به آسمانها رفت و بصورت ستاره ای در آمد فرزندی بنام اتیمینوس را به زئوس ارمغان داد.

زایش و کودکی زئوس

کورونوس هر یک از فرزندانش را به محض بدنیا آمدن می بلعید چون بنا به پیشگویی می ترسید که فرزندانش جای او را بگیرند یا با بردران بزرگترش تیتان ها هم پیمان شوند.

رئا همسر کورونوس غرقه در اندوهی بی کران شد نومیدانه از خود پرسید که چرا باید همه فرزندانش ناپدید گردند.چون زمان بدنیا آمدن زئوس فرا رسید از والدین خود کورونوس و گایا خواست تا به او کمک کنند که فرندش را نجات دهند سپس به توصیه ی آنها به کرت رفت و در غاری عمیق در جنگل انبوه کوه اژوم فررزندش را به دنیا آورد گاایا نیز فرزند را گرفت و پرستاری اش را به عهده گرفت و رئا سنگ بزرگی به قنداق پیچید و به جای نوزاد به کرونوس داد و کرونوس زود باور آن را به جای نوزاد بلعید.

گایا نوه اش را به کوه ایدا(در جاهایی کوه دیکت ذکر می شود)برد و به دست پریان آدراستیا و دختران ملیسئوس شهریار کرت سپرد.دو پری گرد ایزد نوباوه آمدند و او را در زیر بال خود گرفتند و در گهواره ای نهادند.آدراستیا برای سرگرم کردن او توپی متشکل از حلقه ی طلا را به او بخشید برای آنکه کورونوس صدای گریه ی بچه را نشنود پیرامون گهواره رقص تند و جنگجویانه ای اجرا می کردند و با شمشیر های خو بر سپر مفرغی می کوبیدند

اینگونه بود که زئوس از شقاوت پدر نجات یافت و در جنگل های ایدا بزرگ شد

در برخی از افسانه ها آمده است که آمالتیا همسر ملیسئوس بود که به زئوس شیر می داد.دیگران نیز او را پری می دانستند که تنها زئوس را در کودکی پرورانده است و می گفتند که زئوس از خوراک بهشتی و شیره ای که یک عقاب و کبوترها می آوردند تغذیه می کرد.

انتقام زئوس از پدر

پیشگویی که گفته شده بود زئوس روزی پدر خود را مغلوب کرده بود کاملا بر حق بود.زئوس جوان فکر انتقام پدر را در سر می پروراند.آپولودروس آورده که زئوس متیس دختر اقیانوس را به یاری طلبیت متیس به کورونوس قطره ای داد که با خوردن آن ینگ و فرزندان ایزدی خود را که بعلیده بود بالا آورد و مغلوب زئوس گشت و از آسمان به ژرفای کیهان فرو افتاد و در منطقه ای زیر زمین و زیر دریای سترون به زنجیری شد.

هومر می گوید که کورونوس به زیر زمین فرستاده شد تا به خوشی بزید یا در سرزمین دور دست تول در خوابی اسرار آمیز غوطه ور گردید.زئوس برای گوه پیروزی خویش سنگ عظیمی که کورونوس از کوهستان ایزدی پیتو کنده بود در دامنه ی پارناس نهاد.

شورش تیتان ها

با پیروزی زئوس بر کورونوس دوره ی جدیدی در المپ آغاز گردیده بود.تیتان ها به جز اقیانوس به ایزدان جدید رشک می ورزیدند و می خواستند قلمرویی که از دست داده بودند را بدست بیاورند جنگ وحشتناکی در گرفت تیتان ها از مقر های خود در کوه اتریس نبردهای خشم آلودی در المپ آغاز کردند جنگ ده سال نتیجه ای نداشت.زئوس به تارتاروس فرود آمد که کامپه ی غول نگهبانش بود. و هکتون کری ها و سیکلوپ ها در آنجا زندانی بودند زئوس آنها را آزاد کرد و هم پیمان خویش ساخت سیکلوپ ها آذرخش را بدو بخشیدند وهکتون ها سلاح های شکست ناپذیر خود را به او سپردند.آنان با استفاده از سلاح های غول آسا و پاره سنگ ها بزرگ به تیتان ها یورش بردند.

زئوس نیز وارد معرکه شد و بر فراز آسمانها و المپ تندر و آذرخش ایجاد کرد.و با دستهایش تیری پس از تیر دیگر پرتاب کردزمین بارور سوخت و نازا گشت جنگلهای پهناور آتش گرفتند رودها و اقیانوس ها به جوش آمدند.گرادگرد تیتان ها را دود خفه کننده ای و هوا گداخته فرا گرفت.چهره های آنها در جرقه های آذرخش سوخت.

تیتان ها علیرغم شهامتشان شکست خوردند به زنجیر افکنده شدند در ژرفای مغاک زمیندر افتادند و فاصله شان از سطح زمین به اندازه مسافت آسمان تا زمین بود.به فرمان زئوس در میان سایه های نفود نا پذیر و بخار آلود در منتها الیه جهان مدفون شددند.

نبرد با غولها

هنوز شعله های جنگ بر علیه تیتان ها شلعله ور بود که نبرد دیگری در گرفت این بار غولها شوریده بودند.آنها از خون اندام بریده ی اورانوس جهیده بودند این فرزندان اورانوس پاهای مار گونه داشتند و پنجه باهایشان به شکل سر کژدم بود.

هنگامی که آنها از اعماق زمین فلگرا واقع در جزیره ی فالن فراز آمدند.سلاحی درخشان و نیزه ها غول آسا در دست داشند.

رهبران غول های پورفیریون و آلکینوس بودند آنها بی درنگ در المپ جنگیدند و لشگر های جلگع ی فلگر را از سوی باختر اشغال کردند.جزیره ها رودها کوهها همه را بر آنان گشودند کلودیان آورده است هنگامی که یکی از آنها با دست نیرو مندش کوه اثتای تسالی را در هوا تکان می داد دیگری چکادهای کوه پانگائیا را با دست نیرومندش موازنه کرد.یکی خود را با یخ کوه آتوس زیناوند می کرد دیگری کوه اسا را گرفته و بلند می کرد در حالی که غول دیگر کوه رودوپ را ذر هم می شکست نعره های وحشتناک از هر طرف به گوش می رسید.

غولان برای رسیدن به بلندی های المپ کوهای اطراف را یکی یکی روی هم نهادند از جمله کوه اسا را روی پلیون را روی هم گذاشتند اما خدایان بدور زئوس حلقه زدند و در برابر مهاجمان ایستادند به جز دمتر آپولن بر افیالیت ضربه زد کلی تیوس زیر ضربات هکاته یا هفائستوس قرار گرفت ارس پلوروس و میماس را با شمشیر خود قطعه قطعه کرد.پوزئیدن نیز پولیبوت ها را در دریا تعقیب کرد و در جزیره ی نیسیرئس را به چنگ و همه ی آنها را در آنجا مدفون کرد.

برطبق پیشگویی ها فرزندان گایا تنها با ضربات یک موجود میرا از بین خواهند رفت و آن موجود کسی نبود جز هرکول هنگامی که دیونیزوس به رائتوس ضربه می زد هرکول نیز با آکلیونوس می جنگید نخست غول پایدار بود و ضربه می زد آتنا به هرکول نشنان داد هنگامی که که آلکینوس بر خاک زادگاه خود می ایستد روئین تن می شودآنگاه هرکول غول را در دست گرفت و از قلمرو فالن دور افکند و او را کشت.پریفریون خواست از برادرش انتقام بگیرد ام زئوس به او الهام کرد آرزوی هرا را بر آورده کنذ وقای غول هرا را تعقیب می کرد هرکولس تیری بطرف او پرتاب کرد و آن را تکه تکه کرد.پالاس و انسلادوس نیز تلاش کردند که به آتنا بجنگند آتنا از پوست پالاس سپری ساخت و انسلادوس را در اعماق جزیره ی سیسیل مدفون کرد حتی امروز که غول تکان می خورد جزیره به لرزه می افتد.

تیفوئوس

گایا نتوانست پس از شکست فرزندانش بی کار شود بر ضد زئوس قیام کرد. و واپسین غول را به نام تیفوئوس که در تارتاروس زاده شده بود برضد زئوس شوراند تیفوئوس موجودی وحشی بود که دستها و پاهایش پیوسته در حال جنبش بود و از شانه هایش صد اژدها ترسناک می جهید که هریک زبان سیاهی مثل روبین داشتند و با چشمهایی که از آن آتش می بارید.

از تهی گاهش تعداد زیادی افعی بیرون می آمد بدنش پوشیده از پر بود از سر و گونه هایش موهای زبر روییده بودقدش از بلندترین کوها بلند تر بود خدایان با دیدن او به مصر فرار کردند تنها زئوس در برابر او ایستادگی کرد اما در میان دهها هزار مار چنبر زده در دست ها تیفئوس گرفتار شد تیفئوس دست ها و پاهای زئوس را برید و در مغاک کش ذر سیلی سیت زندانی کرد زئوس بدست هرمس رهایی یافت و از نو نبرد کرد زئوس با صاعقه های پی در پی بر چهره ی تیفوئوس زد و او را به سیسل گریزاند و در آنجا بدست آتشفشان آتنا طعه قطعه گشت.

شکست تیفئوس اقتدار پر دوام و نهایی زئوس را تضمین کرد و از آن به بعد زئوس دشمن نهایی نداشت و در میان ایزدان المپ فرمانروایی انسان و خدایان را یافت.

منبع : کتاب افسانه خدایان نوشته ی زنده یاد شجاع الدین شفا و کتاب اساطیر یونان از انتشارات کاروان

نگاره های مرتبط:

• خدایان یونان
• مجسمه زئوس
• ” زئوس ” آغاز هجوم خدایان
• معبد زئوس
• افسانه تروا
• جایزه قهرمان بازیهای المپیک یونان باستان
• مکاتب عرفانى یونان باستان
• روحانیت در یونان باستان
• دین و مذهب یونانیان باستان
• زئوس

© Ramin Fakhari برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

مقـــدمه : در ناحیه جنوبی ایران و در شمال خلیج فارس، ایالتی واقع شده بود که در روزگار باستان ”پارس“ نامیده می‌شد، که از آغاز دوره اسلامی مرکز آن شهر شیراز بوده است. در این منطقه از ایران سلسله‌ای به نام هخامنشیان به قدرت رسیدند توانستند سالها بر بخش بسیار مهمی از جهان فرمانروایی کنند. ”هخامنشیان از مهارت هنرمندان و صنعتگران ممالک زیر فرمان خویش بهره می‌گرفتند. از این جهت در آثار معماری و صنعت این دوره تأثیر سایر ملل نیز دیده می‌شود. شاهان هخامنشی در مراکز حکومت خود… اقدام به ساختن کاخهای بزرگ و زیبایی کردند که پس از گذشت ۲۵ قرن هنوز بقایای آنها محکم و استوار باقیمانده‌اند. ستونها و سرستونهای باقیمانده از پایتختهای هخامنشیان نمونه بارزی است که ما را با هنر معماری و حجاری این دوره آشنا می‌کند. سرستونها غالباً به شکل مجسمه شیر، اسب، گاو، عقاب و حیوانات تلفیقی مانند سر انسان و تن گاو وبال عقاب و گوش گاو هستند.“

نگارنده : رضا محمودی فقیهی (faghihi@gmail.com)

در این مقاله سعی شده است تا با نگاهی به یکی از مهم‌ترین عناصر معماری در بناهای اصلی ساخته شده در طول فرمانروایی سلسله هخامنشی یعنی ستون و زیرستون، و نمونه‌های مشابه در معماری دوره کلاسیک یونان و مصر باستان عظمت یادگارهای ایران باستان نماینده شود. بنا براین، جریان بررسی آثار از یونان و مصر آغاز شده و با بررسی ستون‌ها و سرستون‌های تخت جمشید و مجموعه‌های مشابه آن و مقایسه مختصر تمام مجموعه پایان می‌یابد.

یونان

در دوران معاصر عصر هخامنشی در منطقه‌ای دورتر، اما مربوط به هخامنشیان، یونانیان نیز تمدن و معماری خاص خود را برپا کرده بودند. یونانی‌ها در این دوران که عصر کلاسیک هنر و معماری آنها به شمار می‌رود، معابدی بنا کردند چنان با شکوه و زیبا که هنوز هم مایه الهام معماران معاصر هستند.

”در معماری یونانی ستون عنصر اصلی شمرده می‌شد، یعنی ستون اصالت و اهمیت کل ساختمان را دارا بوده است.“ مهم‌ترین آثار معماری یونانی بنای معابد بوده است، زیرا معابد یکی از مراکز مهم در شهرها محسوب می‌شدند. ”معمولاً معابد بر تپه و یا شالوده‌ای بلند بنا می‌گردید تا از سایر ساختمان‌های شهر متمایز شود.“ این بلندی‌ها را در زبان یونانی آکروپلیس می‌نامند. آکروپولیس‌ها دژهایی بودند که یونانی‌ها در بلندی می‌ساختند و کاربردهای متعددی داشته‌اند: پناهگاه مردم در زمان جنگ، مسکن حکمرانان، و معبد و نیز مرکز عبادی و مرکز تجمع عمومی. آکروپولیس در شهر آتن یکی از مهم‌ترین آکروپولیس‌هاست. این مجموعه در حدود ۴۵۰ پیش از میلاد پس از جنگ ایران احداث گردید. ساختمان‌ها و مجسمه‌های این منطقه به عنوان بهترین نمونه هنر و معماری یونان باستان به شمار می‌رود. از جمله ساختمان‌های مهم این بلندی عبارتند از:

• معبد پارتنون (Parthenon): معبدی شکوهمند برای الهه آتن.

• ایوان: (دروازه ورودی مرمری) به عنوان ورودی اصلی آکروپولیس

• معبد ارکتیوم (Erechtheum): قهرمان، و بنا بر برخی روایات اسطوره‌ای یکی از خدایان آتن، که جزئیات بسیار دقیقی دارد؛ و

• معبد نیکه (Nike): خدای بالدار پیروزی

ستون‌های یونانی در سه قسمت یا شیوه عمده دسته‌بندی می‌شوند: شیوه دوری (Doric) متعلق به سرزمین اصلی یونان، شیوه ایونی (Ionic) متعلق به آسیای میانه و جزایر دریای اژه، و شیوه کورنتی (Corinthian) ، که در اینجا به اختصار به توضیح آنها می‌پردازیم:

شیوه دوری: ساده‌ترین نوع ستون‌ها با این شیوه ساخته شده‌اند که شامل ستون‌هایی نیرومند، با سر ستونی ساده و تخت هستند. این شیوه در یونان و مناطق جنوب ایتالیا و سیسیل استفاده می‌شده است. این ستون‌ها دارای شیارهای ۱۶ تا ۲۵ تایی هستند . (بر خلاف شیارهای ۴۸ تایی ستون‌های دروازه ملل تخت جمشید.) در این شیوه ستون‌ها زیرستون ندارند. و مستقیما بر روی یک زمینه اصلی قرار داده می‌شوند. ستون دوری از کمر به بالا انحنایی خفیف دارد و در بالا به سرتونی مدور به نام بالشتکی ختم می‌شود. ”در نظر یونانیان سبک دوریک ظاهری مستحکم و مردانه دارد.“ نمونه این نوع ستون‌ها در پارتنون دیده می‌شود.

شیوه ایونی: در این شیوه ستون‌ها بلند‌تر، باریک‌تر و ظریف‌تر هستند. سر ستون آنها با طرحی طوماری تزئین می‌شد. ستون‌ها در وسط کمی کوژ داده می‌شدند تا با وجود مخروطی بودنشان، از دور صاف به نظر آیند. تعداد شیارهای ستون‌ها در این شیوه بیش از شیوه دوری است. بهترین نمونه این سبک معبد نیکه در آکروپولیس است.

شیوه کورنتی: در این شیوه که به ندرت در یونان استفاده شده است (بیشتر در معابد رومی ساخته شده است) سرستون‌ها با جزئیات و تزئینات بسیار زیاد با برگ‌های کانتالوس تزئین شده‌اند.

همانطور که می‌بینیم هر یک از این شیوه‌ها محصول خاصی دارند که اندکی با دیگری تفاوتدارد، اما آشکارترین تفاوت بین این سه شیوه در سرستون‌های آنهاست: سرستون دوریک ساده و بی‌تزئین است، و سرستون‌های دو شیوه دیگر به شدت تزئین یافته می‌باشند. گاهی هنرمندان معمار بویژه در شیوه‌ دوری به جای ستون‌هایی که جنبه زیبایی داشتند، نه باربری، به جای ستون‌های معمول که پیشتر توضیح داده شد از مجسمه‌های زن استفاده می‌کردند. این مجسمه‌ها اصطلاحاً کاریاتید نامیده می‌شوند. معبد ارکتیوم، نزدیک دیوار شمالی آکروپلیس در یونان، نمونه‌ای از این ستون‌ها را دارد.

مصر

در شمال آفریقا، مصریان باستان، وارث تمدنی بودند که بسی پیشتر از تمدن‌های یونان و هخامنشی پایه گذاری شده بود. همانطور که می‌دانیم، مصریان از جمله معمارانی بودند که در ساخت بناهای دوره هخامنشی شرکت داشتند، بنابراین، برای درک بهتر تأثیر آنها بر معماری این دوره، باید نگاهی به معماری این کشور بپردازیم.

مردم مصر بر این باور بودند که پس از مرگ زندگی همچنان ادامه دارد. پس، برای اطمینان از ادامه زندگی، می‌بایست جسد را در مکانی امن قرار دهند. بنابراین، آن را مومیایی کرده و در مقبره‌ای قرار می‌دادند. بدین ترتیب معابد باشکوه در دوران پادشاهی جدید در مصر جایگاهی همچون هرم‌های دوران پیش از آنها می‌یابند. از جمله مهم‌ترین معابد مصر می‌توان به موار زیر اشاره کرد:

- معبد رامسس دوم (ابوسمبل): این بنای باشکوه محل این معبد در جریان احداث سد و دریاچه اسوان زیر آب رفت، اما دانشمندان توانستند تمام مجموعه را از جا کنده و در جایی دیگر نصب کنند. ستون‌های این بنا به شکل مجسمه‌های انسانی و همچون خود آن غول پیکر هستند. این ستون‌نماها هیچ نقشی در باربری ندارند و گویی برای نمایش اقتدار و عظمت فرمانروایی فرعون ساخته شده‌اند. در ساخت این قطعات عظیم زیبایی فدای نمایش جلال و قدرت پادشاهی شده است.

- معبد کارناک: بخش اصلی این بنا ساختمانی است که ۱۳۴ ستون در ۹ ردیف دارد. ارتفاع این ستون‌ها ۲۱ متر است. این بنا بزرگترین بنای مذهبی است که تاکنون ساخته شده است. این ستون‌ها قطور و عظیم از قرار گرفتن استوانه‌های کوتاه روی هم ساخته شده‌اند. بر روی بدنه استوانه‌ها نقوش فراوانی حکاکی شده است. سر ستون آنها که ۵/۶ متر قطر دارند، نیز گل پاپیروس باز است. پایه ستون‌ها نیز به شکل یک دایره تخت به قطر تقریبی دو برابر قطر نازک‌ترین بخش ستون هستند.

ستون‌ها در این معبد ”با آن که از ارکان ساختمانی [هستند]… برخلاف «ستونهای»… مقابر پادشاهی میانه در بنی حسن و ستونهای پیکره‌ای در ابوسمبل، نقش‌شان به عنوان نگه‌دارندۂ فشار عمودی [نیست]… و بیننده گمان می‌کند که معماران این ساختمان بیش از آنکه خواسته باشند بر نقش کارکردی ستونها تأکید کنند می‌خواسته‌اند از آنها به عنوان زمینه یا سطحی برای تزئین استفاده کنند. این در مقابل روش یونانیان در سده‌های بعد است که با خالی گذاشتن سطح تنه ستون از هر گونه تزئین بر خطوط عمودی تأکید می‌کنند و نقش آن را آشکار می‌سازند.“

- معبد لاکسور: دارای هفت جفت ستون‌های با سرستون گل پاپیروس باز به ارتفاع ۱۶ متر. ستون‌های این بنا از قطعات استوانه‌ای شکل کوتاه بدون هر گونه تزئینی ساخته شده‌اند. پایه ستون‌های آنها به شکل یک دایره ساده می‌باشد.

دو شکل ستون مصری بسیار مهم عبارتند از ستون‌هایی که بر اساس شکل گل لوتوس و پاپیروس درست شده‌اند و سرستون آنها نیز علاوه بر شکل این دو گل بر اساس گیاه نخل شکل یافته است. به بیان دیگر گیاهان دره نیل، مایه‌های اصلی تزئین در سراسر هنر مصر بوده‌اند. ”اگر کسی بخواهد به دنبال احتمال تأثیر معماری بین ‌النهرین در اینجا بگردد، لازم به تذکر است که معماران بین النهرین تا پیش از استیلای ایران بر این سرزمین به ندرت از روش تیر عمودی و افقی استفاده کرده‌اند؛ و ستون کمتر در ساختمانهایشان دیده می‌شد.“ اینها اصول ساخت ستون‌ها تا قرن سوم پیش از میلاد هستند. از آن زمان به بعد شکل گیاهان دیگری که در کنار رودخانه رشد می‌کردند مورد استفاده قرار گرفت و شکل گیاه لوتوس نیز تغییراتی یافت. مصریان به دلیل این که از سیمان استفاده نمی‌کردند، برای بر پا نگه ‌داشتن ستون‌ها آنها را بزرگ می‌گرفتند تا وزنشان بیشتر شود.

تخت جمشید

کوروش پس از پیروزی بر مادها پادشاهی هخامنشی را بنیان نهاد. پایتخت آنها در ابتدا پاسارگاد بود و بعد به هگمتانه منتقل گردید. کوروش، حکومت خود را تا بابل، یونان و مصر گسترش داد و توانست اقوام ساکن در مناطق دیگر را تحت حکومت خود درآورد و امرایی را که ساتراپ نامیده می‌شدند، بر آنها گمارد.

بر اساس ترتیب تاریخی تخت جمشید بعد از بناهای پاسارگاد و شوش ساخته شده‌اند، اما تخت جمشید مهم‌ترین منبع اطلاعاتی ما درباره معماری ایران است. بنای تخت جمشید در پای کوه رحمت در شمال شرقی شیراز بر روی یک صفه به تقریبی ۱۳۵۰۰۰ متر مربع احداث گردیده است. این مجموعه ترکیبی است از چند کاخ عظیم که ستون‌های مرتفعی سقف آنها را بلند کرده‌اند. با وجود خرابی‌های زیاد این بناها هنوز می‌توان نشانه‌هایی از شکوه آن روزگار را دید. ستون‌های کاخ‌ها نیز به مرور زمان تخریب شده‌اند و فقط معدودی از آنها ایستاده بر جا مانده‌اند.

نخستین بخش از مجموعه تخت جمشید تالار ملل است که در انتهای گذرگاهی طولانی قرار دارد. ستون‌های این تالار حدود ۵/۱۶ متر ارتفاع دارند. این ستون‌ها اندکی باریک‌تر از ستون‌های سایر کاخ‌ها هستند. بدنه ستون بر روی زیرستونی زنگوله‌ای با شیارهای عمودی به نام قاشقی قرار دارد. بر روی زیرستون، یک تخته سنگ گرد قرار دارد که آن را شالی می‌گویند. در روی آن قلمه یا بدنه شیاردار قرار دارد. تعداد این شیارها ۴۸ عدد است. تعدد این شیارها موجب افزایش ظرافت و کشیده‌تر دیده شدن بنا شده است. در بالاترین قسمت ستون، پیش از سرتون، گل ستون قرار دارد. این قسمت شامل چند قسمت است و تزئینات آن عبارتند از: برگ، غنچه گل دوازده پر نیلوفر آبی، برگ‌های طوماری و پیچکی نخل. آخرین بخش ستون، سر ستون است که در ستون‌های تالار ملل به شکل گاو زانو زده با تزئینات گل و برگ ساخته شده است. بر فراز سرستون، میان سر و گردن گاوهای پشت به هم داده، یک تیر بزرگ چوبی قرار می‌گرفته. این تیرها نیز به نوبه خود تیرچه‌های دیگر را حمل می‌کردند و سقف را نگه می‌داشتند.

کاخ آپادانا: این کاخ دارای یک تالار با ۳۶ ستون و سه ایوان است که هر یک ۱۲ ستون دارند. مجموع ستون‌های این کاخ ۷۲ عدد بوده است. ستون‌های ایوان غربی کاخ آپادانا از سه قسمت شکل گرفته‌اند. زیرستون به شکل زنگوله و مزین به گلبرگ‌های موازی به ارتفاع ۵/۱ متر؛ ساقه استوانه‌ای با شیارهای استوانه‌ای به ارتفاع ۶۳/۱۵ متر؛ سر ستون به شکل گاو دو سر که تیر چوبی در میان آنها قرار می‌گیرد. ارتفاع کل ستون ۱۹ متر است. ترکیب ستون‌های ایوان شمالی درست مانند ستون‌های دروازه ملل هستند. یعنی زیرستون آنها به شکل زنگوله‌ای شیاردار است؛ ساقه آن‌ها استوانه قاشقی‌دار به طول ۶۶/۹ متر)؛ و گل ستون نیز به شکل تزئین شده با برگ‌های طوماری و پیچکی نخل. سرستون‌ها نیز گاو دو سر هستند. ستون‌های ایوان شرقی مانند ستون‌های ایوان غربی هستند، با این تفاوت که سرستون به شکل شیر دو سر می‌باشند. در تالار مرکزی آپادانا به ستون‌هایی مشابه آنچه در ایوان شمالی ساخته شده برمی‌خوریم. تنها تفاوت آنها در شکل زیرستون‌هاست: زیرستون‌ها در این تالار به جای شکل زنگوله‌ای، از دو قطعه سنگ مکعبی شکل ساخته شده‌اند؛ به احتمال زیاد این کار تحت تأثیر ستون‌های شیوه ایونی یونانی است، اما ظرافت این شیوه در این ستون‌ها چندان مشهود نیست.

تالار شورا (کاخ سه دروازه): ستون‌های این کاخ دارای زیرستون‌های زنگوله‌ای و مزین به گلبرگ هستند. تنه مرکب از قلمه شیاردار، گل و بوته و دو عضو گل دار دیگر است. بر بالای این ستون‌ها گاوی با دو سر انسان به پایین نگاه می‌کند.

تالار خزانه: ستون‌ها در این بنا از جنس چوب با پوششی از گل و گچ رنگین به رنگ‌های سفید و آبی و قرمز ساخته شده‌اند. باز همچون شیوه ایونی معماری یونان زیرستون‌ها همگی از سنگ چهار گوش و یا گرد هستند. با این تفاوت که در سبک ایونی بر روی زیرستون‌ها حجاری‌هایی با موضوعات اساطیر یونان وجود دارد که در زیرستون‌های ایرانی نیست.

تالار صد ستون: زیرستون‌ها همه به شکل زنگوله‌ بوته دار هستند. قلمه ستون‌ها به شکل استوانه شیاردار بودند و در بالای آنها گل و بوته‌هایی به شکل درخت نخل وجود داشت. بر بالای آنها نیز سرستون گاو دو سر قرار داشت. بر اساس تحقیقات خانم و آقای تیلیا معلوم شده است که ارتفاع هر یک از ستون‌ها در این بنا ۱۴ متر بوده است. درگاه شمالی به ایوان بزرگی باز می‌شد که دارای ستون‌های مشابه تالار بودند. تفاوت آن در نوع سرستون‌ها بود. سر ستون‌های این بنا مانند سر ستون‌های کاخ سه دروازه به شکل گاو‌های با سر انسان بودند.

همان‌طور که پیشتر گفته شد، در کنار تخت جمشید و پیش از آغاز بنای آن، دو مجموعه کاخ‌های دیگر مربوط به دوره هخامنشی وجود دارند، که هر یک بنا بر وضعیت محیطی و شرایط زمانی و نوع کاربرد ساخته شده، و به همین دلیل تفاوت‌هایی زیادی با مجموعه تخت جمشید دارند. در اینجا معرفی آنها می‌پردازیم:

پاسارگاد

مجموعه کاخ‌های پاسارگاد اقامتگاه کوروش کبیر، در ۴۸ کیلومتری شمال تخت جمشید واقع است. این مجموعه شامل دروازه اصلی، تالار بار عام و کاخ مسکونی است. دروازه اصلی تالار ستون‌داری بوده که دو ردیف چهارتایی از ستون‌های سنگی ساخته شده بوده است. کاخ‌ها و دروازه دارای تالار مستطیل شکلی بودند که با سقف‌های مسطح متکی بر ستون‌های سنگی پوشیده شده‌ بودند. ستون‌ها را از سنگ سفید و ساده و بدون شیار و ته ستون‌ها را به شکل مربع و از سنگ سیاه ساخته بودند. سرستون‌ها نیز از جنس سنگ سیاه به شکل نیم تنه گاو نر با سر انسان یا اسب پرداخته شده بودند.

ستون‌های کاخ نیز بدون شیار و از رنگ سفید بودند. پایه آنها بلند و به رنگ سیاه، با زینتی از نوار مدور شیاردار سفید رنگ بر روی آن. سرستون‌ها که نسبت به ساقه ستون پیچیده‌تر هستند، از سنگ سیاه و به شکل گاو نر، شیر یا اسب ساخته شده بودند. طول و عرض پایه ستون‌های کاخ اختصاصی کوروش ۲۳/۱ x 23/1 متر است. روی قطعه سنگ مذکور تکه سنگ دیگری شبیه مرمر به همان ابعاد نصب شده است. بر روی این مجموعه سنگ سفید دیگری به ارتفاع ۲۳ سانتی‌متر قرار داده شده. اندازه پایه سفید مرمر پاسارگاد ۸۸ سانتی‌متر است.

ستون‌های در دروازه اصلی از سنگ سفید، ساده، و بدون شیار بودند. پایه ستون‌ها از سنگ سیاه به شکل مربع ساخته شده بودند و سرستون‌ها از سنگ سیاه به شکل نیم تنه گاو نر با سر انسان یا اسب. بناهای مجلل پاسارگاد بر خلاف سبک معماری تخت جمشید که تحت تأثیر معماری مصر بر روی سکو ساخته شده است، بر روی زمین مسطح استوار گردیده‌اند.

به طور کلی به نظر می‌رسد که مجموعه کاخ‌های پاسارگاد به دلیل نقش اقامتگاهی، و نه مرکز آیینی و میهمان‌پذیری، به شکلی کاملاً متفاوت و البته ساده‌تر از بنای تخت جمشید برپا شده است. عناصر موجود در مجموعه اخیر آن چنان مجلل و با شکوه هستند که گویی باید نظر خارجیان و خراج‌گذاران را جلب کرده و عظمت شاهی را به آنها بنمایانند، حال آن که در بنای پاسارگاد، فضا از آرامشی خاص برخوردار است.

شوش

کاخ‌های شوش نیز به دست داریوش ساخته شدند. این مجموعه هم مانند دیگر کاخ‌های هخامنشی از چهار جزء تالار پذیرایی، تالار بار عام، اتاق‌های مسکونی و دروازه اصلی تشکیل شده است. در ساخت این کاخ‌ها هنرمندان و صنعت‌گرانی از مصر، یونان، و بین‌النهرین نقش داشته‌اند. اصول معماری این بناها مشابه بنای پاسارگاد است، با این تفاوت که ستون‌های شوش به صورت شیاردار ساخته شده‌اند و با سرستو‌ن‌هایی به شکل نیم تنه گاو مزین گشته‌اند. همچنین ارتفاع این ستون‌ها از کف زمین به ۲۰ متر می‌رسد.

هر ایوان کاخ شوش شامل دو ردیف شش ستونی بوده است و هر پایه از حیث شکل و زینت با پایه ستون دیگر فرق داشته و به شکل گلدان وارونه ساخته می‌شده. ستون‌ها به رنگ زرد روشن بوده است. این رنگ‌آمیزی آنها را مرمر گونه نشان می‌دهد و در ضمن ایرادات سنگ آهکی را نیز پنهان می‌کرد.

پیشتر دانستیم که بنای تخت جمشید بر روی صفه‌ای قرار دارد. این مسئله شاهدی است بر این که طراحان این منطقه اصولاً ایرانی نبوده‌اند. چرا که ایرانیان در این منطقه خشک نیازی به ساختن بناها بر روی یک سکو ندارند. از آنجا که هخامنشیان کوچ نشین بودند و گله دار، طبیعی می‌نماید که تبحری در احداث ساختمان‌های چنین باشکوه نداشته باشند. اما همانطور که تاریخ عصر این سلسله نشان داده است، آنچنان توانایی و اقتداری داشته‌اند که توانسته‌اند ملل مختلف را زیر نفوذ خود آورده و از توانایی‌های آنها در جهت اهداف خود استفاده کنند. مصری‌ها در این زمان تحت سلطه هخامنشی‌ها بودند و همچون سایر ملل در خدمت ایشان. پس ساختن این بنا را می‌توان به آنها نسبت داد. چرا که مصریان باستان که در کنار رود نیل زندگی می‌کردند، مجبور بودند خانه‌هایشان را روی سکوهایی مرتفع‌ بسازند تا از گزند طغیان رود در امان باشند. آنها همین نگرش را بدون آن که نیازی به آن باشد، در ساختن مجموعه تخت جمشید نیز بکار بردند.

ستون‌هایی که عنصر اصلی و مهم ابنیه دوران هخامنشی را تشکیل می‌دهند، به خاطر سرستون‌هایش که از قسمت قدامی حیوانات واقعی و موجودات اسطوره‌ای تشکیل یافته‌اند، از مجموعه ترکیبی عناصر دیگر ساختمان‌های تخت جمشید دور نیست. نمای کلی این ستون‌ها روی هم رفته شبیه نمای ستون‌های شوش بوده و پایه آنها مربع و یا به شکل گلدان وارونه است. برخی مواقع، روی زیرستون مربع شکل ته ستونی با شیارهای افقی دایره شکل (شالی) قرار می‌گیرد، که به احتمال زیاد اقتباس از الگوی ایونی یونانی است. با این اختلاف که ظرافت و زیبایی پایه ستون‌های شیوه ایونی یونانی- که هنرمندان و حجاران یونانی از مخترعین آن بودند- در نمونه‌های هخامنشی چندان مشاهده نمی‌شود. علاوه بر این در قسمت زیرین زیرستون‌های ایونی پایه‌های مربع شکل سنگی به کار می‌رود که در بیشتر مواقع بر خلاف نمونه‌های هخامنشی در پاسارگاد و تخت جمشید است، که چهار طرفشان ساده رها می‌شود. اما در نمونه‌های ایونیک این پایه‌های مربع شکل پر هستند از نقش برجسته‌هایی که پیرامون اساطیر یونان حجاری شده‌اند.

اطراف بعضی از زیرستون‌های هخامنشی در تخت جمشید که به شکل زنگوله هستند، با الهام و تأثیرپذیری از ستون‌های مصری، با برگ‌های درخت خرما و گل نیلوفر آبی، به صورت نقش برجسته‌هایی بسیار ظریف به شیوه‌ای تزئین یافته است که با تناسب و جلوه خاصر به عنوان یک شاهکار، جلال و جمال ویژه‌ای به معماری هخامنشی بخشیده است و چنان شیوه هنری با آن سرستون‌های ترکیبی خلق کرده است که هرگز در معماری یونانی دیده نشده است.

در عصر هخامنشیان به احتمال زیاد ستون‌هایی که سرستون کامل داشتند در بخش داخلی به کار برده می‌شدند. ولی در ایوان‌های ستون‌دار که در سه طرف تالارها قرار داشتند عموماً نیم تنه گاو و سایر موجودات افسانه‌ای، مستقیماً در روی ستون سوار می‌شدند. گفتنی است که ستون‌های تخت جمشید بر خلاف پاسارگاد، ولی مشابه شوش، به صورت شیاردار هستند. البته تعداد شیارها در تخت جمشید بیشتر است.

اهمیت ستون در معماری هخامنشی عنصر متمایز کننده آن از معماری آشوری محسوب می‌شود. ولی همین عنصر در معماری کاخ‌ها و معابد یونان و مصر از اهمیتی مشابه برخوردار می‌باشد. بنا بر این، برخی معتقدند که اصولاً معماری تالار بزرگ معبد تب (Tebe) در مصر منبع الهام سازندگان بناهای دوره هخامنشی است. همچنین تزئینات کاخ‌های شاهی نیز به تقلید از معابد مصر بوده است. البته آنچه اینها را از هم جدا می‌کند، تأثیر ذوق و اندیشه ایرانی در کار سازندگان بناها است. اما نکته بسیار مهم و شاخص در معماری هخامنشی شکل سرستون‌های منحصر بفرد آن است. به طور کلی سرستون‌های ایرانی به چهار دسته تقسیم می‌شوند:

• سرستون‌هایی به شکل دو نیم تنه گاو نر که پشت به هم قرار دارند.
• سرستون‌هایی به شکل حیوان افسانه‌ای عقاب با تنه شیر که اصطلاحاً گریفون خوانده می‌شوند.
• سرستون‌هایی به شکل دو نیم تنه شیر.
• سرستون‌هایی به شکل انسان با تنه گاو بالدار موسوم به لاماسو.

همه این سرستون‌ها به شکلی جفتی و پشت به هم بر بالای ستون‌ها جای داده می‌شدند و بر روی کمر آنها تیرهای چوبی سقف قرار داشتند.

با شباهت‌هایی که بین ساختمان‌های شوش و تخت جمشید بویژه از نظر ستون و سرستون وجود دارد، می‌توان چنین تصور کرد که بعد از این که کار معماران و هنرمندان در شوش به پایان رسید برای ادامه کار به تخت جمشید رفته‌اند با آن که در کتیبه داریوش تصریح شده است که ستون‌ها، کار سنگ‌تراشان یونانی و ”لیدی“ بوده است، ولی ستون‌ها و سرستون‌های هخامنشی همان طوری که ظاهر آنها نشان می‌دهد یونانی نبوده و پایه‌ای گلدانی شکل آنها در هیچ از زیرستون‌های شناخته شده وجود ندارند. علاوه بر این اکثر زیرستون‌های گلدانی شکل هخامنشی دارای شیارهای عمودی بوده، در حالیکه زیرستون‌های یونانی بخصوص در شیوه معماری ایونیک، عمدتاً دارای برجستگی‌های افقی دایره شکل و تورفتگی‌های قاشقی هستند. علیرغم شباهت‌های اندکی در اصول معماری هر دو کشور ایران و مصر باستان، هیچ یک از ستون‌های یونانی به ارتفاع ستون‌های هخامنشی نمی‌رسد. (بلند‌ترین ستون‌های مصر مربوط به معبد لاکسور است که ارتفاع آنها ۱۶ متر است.) ”در معماری سنگی مصر عموماً ستونهای کوتاه و کلفت و نسبتاً نزدیک به هم به کار می‌رفت.“ این ستون‌ها آنچنان قطور و زمخت هستند که گویی فضای اطراف برای حفظ آنها در نظر گرفته شده. به عبارت دیگر، عملکرد باربری آنها تحت‌الشعاع ماهیت نمایشی‌شان قرار گرفته است. این در حالی است تناسب ستونها در بناهای هخامنشی ”مخصوص معماری ایرانی است. این ستونها که کشیده‌ترین نوع ستون در معماری دنیای باستان است غالباً دارای ارتفاع معادل چهارده برابر قطر ستون هستند، در حالی که در دیگر نقاط جهان باستان، بلندی ستون به بیش از هشت برابر قطر آن نمی‌رسد.“

در پاسارگاد، شکل زیرستون‌های دارای شیارهای افقی همانند زیرستون‌های شیوه ایونی است. ”با این اختلاف که در شال ستونها، تزئینات شیاردار افقی در نمونه‌های یونانی از عمق بیشتری برخوردار بوده است. در صورتیکه در پاسارگاد این بخش با شیارهای کم عمق و با ظرافت بیشتر تظاهر می‌کند.“ نکته مهم دیگر این است که در بنای ستون‌های پاسارگاد از دو نوع سنگ سیاه و سفید استفاده شده است. این ویژگی که در معماری سایر ملل به ندرت دیده می‌شود، موجب افزایش زیبایی بنا بوده است.

نتیجه‌گیری

هنر هخامنشی همواره تحت تأثیر هنر سایر اقوام بوده است. این تأثیر پذیری از اخلاف آنها یعنی مادها آغاز شده و دامنه آن به بین‌النهرین، یونان و مصر کشیده شد. اما این تأثیر پذیری منفعلانه نبود و آنها با مدیریت توانمند خود توانستند تجربه و توان هنری اقوام تحت فرمان خود را در اختیار گرفته و آنها را به بهترین شکلی تکامل بخشند. بهترین نمونه این رفتار در معماری آنها و بویژه ستون‌ها و سرستون‌ها به بهترین شکل خودنمایی می‌کند.

ترکیب گوناگونی که در مورد نقشه و طرح کاخ‌های باشکوه و سایر بناهای مربوط به آنها به مورد اجرا گذاشته شده است، در ستون‌های این دوره از پاسارگاد گرفته تا شوش و تخت جمشید مشهود است. ترکیب و تلفیق شیوه‌های هنری مختلف، از یونان، مصر، آسیای صغیر، بین‌النهرین با ذوق و سلیقه خود منجر به خلق ستون‌های منحصر بفردی شد که تا آن زمان بی‌نظیر بودند. ستون‌های قول پیکر مصری با آن نقش و نگارهای شلوغ که هر نوع زیبایی را فدای بیان عظمت و شکوه فرعون کرده است، و فضاهای خفه و بسته بین آنها، هرگز یارای مقابله با زیبایی وصف ناشدنی ستون‌های رعنای هخامنشی را ندارند. همچنین ستون‌های پیشرفته‌تر و متنوع یونانی که خود منشأ الهام سازندگان ستون‌های ایرانی بودند، باز همچون طرحی خام در برابر یک اندیشه پخته و بلوغ یافته به نظر می‌رسند. اندیشه‌ای این چنین که توانست با چنان جسارت ستون‌هایی به ارتفاع ۲۰ متر خلق کند که نظیر آن هرگز دیده نشده بود.

منـابع

• حاتم، دکتر غلامعلی.، آشنایی با هنر در تاریخ ۱ و ۲، تهران، پیام نور، ۱۳۸۱
• مرزبان، پرویز.، خلاصه تاریخ هنر، چاپ چهارم، تهران، ۱۳۷۴
• گاردنر، هلن.، هنر در گذر زمان، محمد تقی فرامرزی، چاپ سوم، تهران، آگاه، ۱۳۷۴
• شهبازی، ع. شاپور.، شرح مصر تخت جمشید، میراث فرهنگی، چاپ دوم، تهران، ۱۳۷۵
• شولتز، رگینه، (Regine Schultz,)، سیدل، ماتیاس (Seidel, Matthias).، گردآورنده، ‘Egypt: The World of the Paraohs’، آلمان، کونمان (Kِnemann)، ۱۹۹۸
• رمضانی، فرزانه.، ستون و سرستون در تخت جمشید، دکتر غلامعلی حاتم، کارشناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران مرکزی، نقاشی، ۱۳۸۰
• انکارتا (دانشنامه)، ‘Microsoft Encarta Refference’، نسخه دیجیتال، ۲۰۰۱

نگاره های مرتبط:

• شهر بابل از آغاز تا پایان
• دوران پادشاهی جدید و امپراطوران این دوره مصر در آثار مورخان
• نام و پیشینۀ مصر باستان در منابع تاریخی
• خشایارشاه
• آیا معجزه یونانی واقعا رخ داده است؟
• پاسارگاد
• تمدن یونان
• زندگی پس از مرگ در مصر باستان
• وحدت سیاسی و تعامل فرهنگی در شاهنشاهی هخامنشی/پی یر بریان
• معبد زئوس

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |