گومیلوف بر این باور است که چینیان در روزگار باستان، اقوام سرمت را «یان» و «یان – تسای» Ian –tsai می نامیدند.(۳)

خاستگاه سرمت ها

سرزمین سرمتها در شرق از دریاچه آرال تا رومانی و مجارستان امروزی در غرب ادامه داشت(۴)
قبایل سرمتی گوناگونی که با لهجه های مختلف ایرانی سخن می گفتند، از بخش های شرقی «دن» آمدن گرفتند و تا زمان «بتلمیوس» همه ی جنوب روسیه را سرزمین سارماتیا(sarmatia)می نامیدند…ایرانیان در اروپا نفوذی بزرگ یافتند که بیشتر آن از راه جنوب روسیه بود.. چنین می نماید که سرمت ها مخترع مهمیز بوده اند..ایرانیان نه تنها در جنوب روسیه و شمال قفقاز جنبشی داشتند، بلکه در سیبری و آلتایی و ترکستان چین و روس نیز فعالیت می کردند.(۵) بیشتر مردم سرمتی میان ولگای سفلی و رود دنیتر، بیابان گردی میکردند.(۶)
سرمتها در نخستین سده پیش از میلاد، سکاها را از سواحل شمالی دریای سیاه عقب راندند و خود در آنجا نشیمن گزیدند.(۷) حرکت مغول ها به سمت غرب، عامل رانده شدن سرمت ها به سوی سرزمین سکاها بود.(۸) سرمت ها تا تنگه بسفر، قفقاز و آسیای مقدم پیش تاختند و با امپراتوری روم و دولت اشکانی به نبرد پرداختند و در بخشی از سرزمینهای آنها نشمین گزیدند. در سرزمینهای یاد شده، واپسین سده های پیش از میلاد تا سده چهارم میلادی را عصر سرمتیان نامیده اند. پس از تصرف کرانه های شمالی دریای سیاه، این سرزمین «سرمتیا» نامیده شده است.(۹)
پس از فتح دشت اوراسیا Urasia غربی، بر منطقه ای که امروزه در جنوب روسیه ی اروپا واقع است، تسلط سیاسی کامل خود را بر قرار ساختند.(۱۰)
گروهی دیگر از این قوم وجود داشته که مورخان آنها را «سرمت های شرقی» نامیده اند، ایشان با مردم خوارزم در پیوند بوده اند.(۱۱)
وجود نیزه که حربه اختصاصی و سلاح مخصوص سارمات ها بوده، در گورهای «پروخوروفکا Prokhorovka» در منطبقه «اورانبورگ Orenbourg» نزدیک کوههای «اورال» ثابت می کند که این قوم و قبیله برای نخستین بار گام در روسیه اروپایی گذاشتند.(۱۲)
سرمتها در زمانی که وارد صحنه تاریخ شدند، در حاشیه ی شرقی سکائیه باستانی می زیستند. هرودوت که نخستین شخصی است که از آنها نام می برد، میگوید: « پس از عبور از رودخانه تانائیس Tanais دیگر در خاک سکائیه نیستیم، نخستین منطقه به سرمت ها تعلق دارد که از دریاچه ی مایوتیس Maeotis آغاز می شود و نواحی شمالی را به مسافت پانزده منزل در بر می گیرد و همگی فاقد درختان وحشی یا کاشته شده هستند.(۱۳)
هیپوکتراس Hippocrates 460-377 پیش از میلاد، نویسنده ی دیگر یونانی، محل اقامت آن ها را نزدیک دریای آزوف می داند. کاوشهای باستانشناسی از سال ۱۹۳۰ به بعد نشان داده است که محل سکونت سرمت های نخستین نیز، شامل کوه های جنوبی اورال و علفزارهای شرق رود اورال بود، اما یافته های باستانشناسی در اراضی وسیع به سوی شرق یعنی سرزمین خلنگزار قزاقستان یا کوههای آلتایی و بخش هایی از آسیای مرکزی نیز شبیه یافته های مربوط به سرمت های اورال جنوبی و ناحیه ی سفلای ولگاست و معلوم می شود که این نواحی در روزگاری محل اقامت اقوامی بوده که به سرمت ها شباهت بسیار داشته اند. بیشتر آنها نیاکان طوایف سرمتی بودند که بعدها به سوی شرق و ناحیه ی شمالی دریای سیاه رفتند. نویسندگان باستانحضور آن ها و نام طوایفشان را ذکر کرده اند.(۱۴)

تاریخ سرمت ها

تاریخ سرمت ها را به چهار دوره تقسیم کرده اند : دوره اول، از سده ششم تا سده چهارم پیش از میلاد ادامه یافت، و در طی آن سرمت ها از آسیا به مهاجرت پرداختند و به دامنه های غربی سلسله جبال اورال نفوذ کردند. در پایان این دوره روکسولان ها به سوی رودخانه ولگا پیش رفتند و آلان ها در دره ی رود کوبان Kuban اقامت گزیدند.بیشتر آنها در این نواحی، و بعضی از آلان ها به ناحیه اوستیا Ossetia نفوذ کردند، و در آن جا به صورت جامعه ای تا حدود سده نهم میلادی باقی ماندند.(۱۵)
سرمت ها تا سده پنجم پیش از میلاد، بر دشتی که میان کوههای اورال و رود دون گسترده است، تسلط یافتند. این پیروزی آنان را تشویق کرد که به فشار خود علیه سکاها بیافزایند، و در سده ی چهارم پیش از میلاد، از رود دون گذشتند و وارد سکائیه خاص شدند. این پیشرفت سریع ممکن است مصادف با انحطاط قدرت سکاها بوده باشد که آن هم از قتل آتئاس Ateas پادشاه سالخورده آنان در نبرد با فیلیپ دوم پادشاه مقدوینه در ۳۳۹ پیش از میلاد ناشی شده باشد. در این صورت، این امر ممکن است دلیل پیشرفت سریع سرمت ها به شمار آید.(۱۶)
این تهاجم آغاز دوره دوم در تاریخ سرمت ها از سده چهارم تا سده ی دوم پیش از میلاد است و اغلب پروخوروف Prokhorov نامیده می شود که با توجه به گورهای مهمی به همین نام که در این دوره پیدا شده، معروف گشته است. به نظر می رسد که سده ی دوم پیش از میلاد، دوره ی بحرانی توسعه سرمت ها در جنوب روسیه بوده است، هر چند شواهد باستان شناسی و چند عبارت تاریخی نشان می دهد که از مدت ها پیش طوایف سرمتی به تدریج به سوی غرب در حرکت بودند، ولی نخستین آگاهی درباره سرمت ها در حنوب روسیه مربوط به سده ی دوم پیش از ملاد است. سرمت ها در ۱۷۹ پیش از میلاد میان دون و دنیپر سوکنت اختیار کرده بودند. با توجه به سهم پادشاه سرمت ها، در حوادث سیاسی این دروه، معلوم می شود که تا سال ۱۷۹ قدرت سرمت ها میان دون و دنیپر مستحکم شده و قدرت سکاهای کریمه را خنثی کرده بودند. این تاریخ را استرابون تأیید کرده است. روکسولان ها در آغاز به همراه دیگر سرمت ها به سکاها حمله بردند و از جنوب علیه آنان اقدام کردند. در پایان این دوره، هنگامی که سرمت ها موقعیت خود را در قلمرو سکاهای سلطنتی تثبیت کردند، روکسولان ها از اتحاد با آنان سرباز زده و جهت حمله به شهر های یونانی مجاور دریای سیاه به سکاها پیوستند.(۱۷)
در دوره سوم از سده اول پیش از میلاد تا سده اول میلادی، سرمت ها همه ی سرزمین های سکاها به جز کریمه را تسخیر کردند، و به حمله به شهرهای یونانی پایان دادند. و در آغاز امپراطوری نرون، به متصرفات رومی ها در بلغارستان کنونی تاختند.پیشرفت سرمت ها به آن سوی دانوب رومیان را مجبور به حمله کرد، در ۶۲-۶۳ میلادی ، یکی از سرداران نرون به نام پلوتیوس سیلوانوس Plautius Silvanus، سرمت ها را شکستی سخت داد و آن ها را وادار به عقب نشینی کرد. پس از این، سرمت ها که با ژرمن ها متحد شده بودند، تهدیدی برای رومیان در غرب به شمار می آمدند.(۱۸)
سرمت ها و متحدین ژرمنی آنها در واپسین مرحله تاریخی خود، یعنی از سده ی دوم تا چهارم میلادی، وارد داکیا شدند، و شروع به حمله به نواحی سفلای دانوب کردند، ولی در سده ی سوم حمله ی گوت ها Goths به استقلال آنان پایان داد. با این وجود سرمت ها، بسیاری از مقام و نفوذ خود را تحت فرمان گوتها نگاه داشتند و برخی دیگر به آن ها پیوستند و در کنار آنها به اروپای غربی حمله بردند.اما پس از ۳۷۰ میلادی، موج هون های مهاجم به موجودیت سرمتیه پایان داد. برخی از باقی ماندگان سرمت ها در میان دیگرانی چون اسلاو ها حل شدند اما بیشتر آنان به غرب گریختند و تا سده ی ششم میلادی به دوام خود ادامه دادند.(۱۹)

نژادشناسی سرمت ها

سرمت ها مردمی ایرانی نژاد بودند(۲۰) و با سکاها هم نژاد و مانند آنها صحرانورد بوده اند با این وجود به طرز آشکاری از آنان جدا بوده اند.(۲۱) آنان با مادها، پارس ها و پارت ها پیوستگی نزدیکی داشتند.(۲۲)
سرمت ها هرگز قومی همگون نبودند و از طوایفی تشکیل می یافتند که نامشان در کتابهای باستانی آمده است و تا اندازه ای با یکدیگر فرق داشتند. بنابراین یکسان شمردن همه ی سرمت ها اشتباه است.(۲۳)
جنبه ی آمیختگی سرمت ها بر اثر تصاویر باستانی و بررسی های مردم شناسی از بقایای استخوان بندی، به ویژه استخوان جمجمه، آشکار شده است.گونه ای از نژادهایی که بیشتر در سرزمین قزاقستان به چشم می خورد نژادی است که آن را گونه نژادی «آندرونووو» Andronovo می نامند و شبیه اروپاییان بودند. استخوان های این نژاد در بخش سفلای ولگا و وابسته به دوره های نخستین تاریخ سرمتی به دست آمده که شبیه نژاد مدیترانه ای بوده است. در نیمه ی دوم سده ی پنجم پیش از میلاد، یک عنصر نژادی تازه در منطقه جنوبی اورال پدید آمد که از گونه ی «پامیر و فرغانه» و خاص بخش هایی از آسیای مرکزی بود و به گونه ی «ارمنی مانند» به عقیده ی مردم شناسان غربی، شباهت داشت.(۲۴)

قوم شناسی سرمت ها

اقوام سرمت شامل گروه روکسولان ها (Roksolan)، آلانها، سیراکها (Sirak)، آئورسها Aors و دیگران بود. روکسولان ها و آلانها عمده ترین این قبایل بودند و در رأس آنها قرار داشتند.(۲۵) دیگر اقوام سارماتی عبارتند از : یازیگ ها Yaziges و آنتاها Antae.(26(
نخستین قوم شناخته شده سرمتی آنهایی بودند که در بعضی مدارک باستانی، سوروموت ها نامیده شده اند.(۲۷)هرودوت سورومات های مقیم در مصب رودون را مخلوطی از نژاد سکاها و آمازون ها قلمداد می کند که به زبانی شبیه سکاها سخن می گفتند و احتمال دارد که سورومات ها (سرمت های کهن) پیشقراولانی باشند که سکاها را در هنگام مهاجرتشان مدتی پیش از مهاجرت سرمت ها به سوی شمال درای کاسپی در آن جا دیده اند.(۲۸) این نام (سورومت) از سویقدما به همه طوایف و قبایل خویشاوندی گفته می شد که احتمالاً آلان ها نیرومندترین آنان بودند و نامشان بعدها جایگزین اصطلاح باستانی سرمتی شد و همه گروه شرقی را در بر می گرفت.(۲۹)
روکسولان ها از سال ۶۲ میلادی در سمت مغرب رود دون سفلی، می گردیدند و یازیگ ها نیز از سال ۵۰ میلادی ، دشت واقع میان تیزا Tisza و دانوب را اشغال کرده بودند.(۳۰) روکسولان ها به جنگجویی نامور بوده اند و از یازیگ ها نیز با نامهای یاکساماتاها Iaxamatae، ایکسی باتاها Ixibatai یاد شده است. سراک ها نیز در دره کوبان و منطقه استپی شمال غربی قفقاز می زیستند. استرابون می گوید که در حدود ۶۶-۶۳ پیش از میلاد، آبه آکوس Abeacus، پادشاه آنها تنها ۰۰۰/۲۰ سواره نظام در اختیار خود داشت. سرزمین سیراکها در مجاورت اراضی دولت سلطنتی بوسفور بود و بعدها خراجگزار روم شدند. گروه آئورس ها در دوره ی میانه سرمتی در ولگای سفلا و ناحیه اورال جنوبی در میان اقوام باستان به آئورس ها نامدار بودند. (۳۱)
این اقوام، فرهنگ سرمتی را با چنان شدتی گسترش دادند که سلیقه و نفوذ آنان در سواحل دریای سیاه و در غرب احساس شد.(۳۲)

ساختار اجتماعی سرمت ها

نویسندگان باستان درباره ی ساختار اجتماعی سرمت ها کمتر سخن گفته اند اما بدون تردید، این ساختار، مانند ساختار زندگی و اجتماعی سکاها بوده است. طوایف سرمتی برده نداشتند زیرا که هیچ نویسنده باستانی از حضور بردگان در میان آنان سخن به میان نیاورده است.(۳۳)
طوایف سرمتی غربی در آخرین سده های پیش از میلاد، و سده های نخستین عیسویت، پادشاهان یا رؤسایی داشتند.(۳۴)
نقش زنان در میان سرمت ها بسیار جالب توجه است. زنان سواره به نبرد می پردازند و به همسران خود در جنگ می پیوندند و جامه ای چون مران در بر می کنند. در گورستان های سرمت ها در بخش مرکزی شمال کوهپایه های قفقاز، زنان مسلح، دیده می شوند.(۳۵) گویا در میان سرمت ها نظام مادرسالاری بر قرار بوده است.(۳۶) هیپوکراتس بر این باور است که زنان سرمتی علاوه بر جنگجویی، غیبگو نیز بوده اند. در میان گروهای برخی از نان سوروماتی، محرابهای سنگی پایه دار یا ظروف سنگی مدور با حاشیه های بر آمده دیده شده است.(۳۷)
سرمت ها هنگامی که به جنوب شرقی اروپا نفوذکردند، سوارکاران ماهری شده بودند، آنان روش زندگی بدوی را پیش گرفتند و اوقات خود را صرف شکار و چوپانی کردند. مدارک موجود نشان می دهد بعضی از آنها، به نوعی کشاورزی ابتدایی، اشتغال ورزیدند ولی تاکنون تعداد کمی از اقامتگاه های سرمت ها مورد بررسی قرار گرفته است.به تدریج به همان نسبت که طبقه مرفه به وجود آمد، این طایفه وارد یک مرحله انتقالی شد و طی آن، رؤسای طوایف جای زنان را به عنوان فرمانروا گرفتند و سرانجام پادشاهانی بر امور مسلط شدند. روی کار آمدن پادشاهان، شاید در نتیجه ی تشکیل سپاهی از سوارکاران سنگین اسلحه باشد، زیرا سرمت ها، رماب فلزی و پس از چندی مهمیز را اختراع کردند. بدین ترتیب روش های جنگی، در افزایش قدرت نظامی سرمت ها، بسیار مؤثر بود. رومی ها به تدریج بعضی از فنون آنان را اقتباس کردند.(۳۸)
قرابت میان سکاها و سرمت ها، یا توجه به جنبه های مشترک، از حیث لباس، سلاح و سازمان های اجتماعی و سیاسی آن ها معلوم می گردد. آن چه بیشتر جلب توجه می کند، اختلافات میان این دو گروه است که نشان می دهد، سرمت ها روابط منظمی با سکاها نداشتند و سرمت ها به طور مستقل از سکاها، در جایی در آسیای مرکزی تکامل یافتند و سپس به عنوان فاتح به جنوب روسیه آمدند و آداب و عادات مشخصی با خود آوردند. ساز و برگ و فنون نظامی آن ها غیر سکایی بود. سکاها تیراندازان ماهری بودند: سلاح های عمده ی آنان تیر و کمان بود. تنها پس از در هم شکستن مقاومت دشمن از دور با تیرهای زهرآگین بود که با حمله ی گاز انبری پیش می رفتند و با دشمن به نبرد تن به تن می پرداختند و از دشنه های کوتاه استفاده می کردند. اما فنون سرمت ها کاملاً متفاوتبود. سلاح عمده ی آن ها عابرت از نیزه ای سنگین و بلند مانند نیزه ی جنگجویان قرون وسطا بود. سواران و اسب های زره پوش، همه با هم و در یک صف حمله می کردند و قوای دشمن را با این حمله سواره خود در هم مش شکستند؛ سپس به جنگ تن به تن می پرداختند و ضمن آن از شمشیر های دراز با نوک های تیز استفاده می نمودند. نقش تیر و کمان فرعی بود. استفاده از کلاه خودهای آهنین و رکاب که سکاها از آن اطلاعی نداشتند، ساز و برگ سرمت ها را تکمیل می کرد.(۳۹)
زنان سرمتی نسبت به زنان سکایی در وضعیت اجتماعی بهتری به سر می بردند و دوش به دوش مردان خود می جنگیدند و این که تبار از نَسَب مادر در میان سرمت ها وجود داشت ولی در میان سکاها اینگونه نبود.(۴۰)
سرمت ها صنعتکاران ماهری بودند و اگر چه از این لحاظ به پای سکاها نمیرسیدند، ولی فلزکاران برجسته ای به شمارمی رفتند و ظروف سفالین بهتری می ساختند. سارمات پوست را نیز به خوبی سکاها به عمل می آوردند، بدین ترتیب توانستند روابط تجاری مهمی که سکاها با شهرهای یونانی ساحل شمالی دریای سیاه برقرار کرده بودند، حفظ کنند و به تجارت پوست، غلات، عسل ، ماهی و فلزات بپردازند. همچنین با منطقه سیحون (سیردریا) و نواحی مجاور چین و کشور سلطنتی خوارزم، روابط بازرگانی برقرار ساختند.(۴۱)

دین سرمت ها

آبایف به اختلاف دینی تورانیان و ایرانیان توجه کرده، و ضمن اشاره به عدم نفوذ آیین زردشت در باورهای دینی مردم اوستیا(آسها)یادآور شده است که اقوام سکایی و سرمتی تنها اقوامی از تیره‌های ایرانی بودند که آیین زردشت به سرزمینشان راه نیافت(۴۲)
به نظر می رسد که آنان خورشید و آتش را می پرستیدند و به ویژگی تطهیر کنندگی آن باور داشتند. این باورها و رسوم، ظاهراً از نیاکان آن ها در عصر مفرغ و حتی عصر نو-سنگی به آنها رسیده بود. این مطالب از آتش هایی که نزدیک گورها یا روی آنها بر می افروختند و مربوط به سوزاندن جسد بوده است و با مشاهده ی قطعات زغال که به درون گور می افکندند یا در پیرامون آن می پراکندند، معلوم می گردد. بعدها در دوره عیسویت، به نظر می رسد که آیین زرتشتی در میان سرمت ها پیروانی پیدا کرده باشد.(۴۳)
سرمت ها به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشتند و آن را ادامه ی زندگی دنیوی خود می دانستند. این موضوع از مراسم تدفین و مشاهده ی وسایل درون گورها معلوم می شود. برای فرد مرده، وسایل لازم برای مسافرت به جهان دیگر را فراهممی ساختند. در مراسم تدفین هیچ گونه هماهنگی وجود ندارد. نحوه قرار گرفتن جسد در گور، سمتی که سر بدان جهت برگردانده می شده و پیدن وسایل درون گور، بنا بر آداب و رسوم طوایف گوناگون سرمتی در دوره های مختلف، فرق می کرد.(۴۴)

زبان سرمت ها

زبان سرمت ها جز زبانهای ایرانی (۴۵) و وابسته به زبان اوستایی بود. لا اقل آن گروه از سرمت ها که هرودوت از آنها نام برده و غربی ترین شعبه ی سکاها بوده، به یک گویش سکایی سخن می گفتند.(۴۶)
زبان آس ها در قفقاز مرکزی که از گویش های باستانی سرمتی-آلانی منشعب می شد به منزله نوعی از سرمتی جدید به شمار می آید.(۴۷)

هنر سرمت ها

در گورهای دوره اول (سده ۶ تا ۴ پیش از میلاد)، چون به ندرت اشیایی در گور نهاده میشد، تپه های بزرگی ایجاد نمی کردند، گورهای دوره دوم (سده چهارم تا دوم پیش از میلاد) محتوی اشیای گرانبهایی است. گورهای دوره سوم (سده اول پیش از میلاد تا سده اول میلادی) نیز پیشرفت یک روش زندگی پیچیده تر را نشان می دهد که نتیجه تسلط بر طوایف گوناگون و تجارت پر رونقی بود که سرمت ها بر قرار کرده بودند. در این دوره نمونه ی فرهنگ واقعی سرمت ها تکامل یافت و بر سراسر منطقه چیره شد. در آخرین مرحله (سده دوم تا چهارم میلادی) نفوذ ژرمن ها سبب متداول شدن اشیایی مانند سنجاق سینه و تغییر در لباس شد.(۴۸)
هنر سرمت ها نیز مانند هنر سکاها، بر همان اساس ترسیم حیوانات است اما سلیقه ای بیشتر از آنها در تزئینات و نازک کاری دارند. میناهای رنگارنگ روی الواح فلزی رسم می کردند و به طور کلی میتوان گفت که یک واکنش «شرقی» بسیار نمایانی در ترسیم گل و گیاه که خاص مصنوعات یونانی و رومی بود، به عمل آمده است. هنر سرمتی مقدمات هنر و صنعت ماقبل قرون وسطی در اروپا بود و این همان هنر زیبایی است که سرمت ها به قبایل «گوت» دادند.(۴۹)
گورهای منطقه اورنبرگ Urenburg شبیه گورهای سکاها، تپه مانند است. در این گورها، تعدادی پیکان های سه گوشه و تعداد پلاک های مفرغی به شکل جانور، از زین و یراق اسب و یک دندان گراز که آن را در طلا نشانده بودند، به دست آمده است. ساختمان این گورهای شکل بسیار ساده ای داشته است و عبارت از خندق مربع یا بیضی یا مدوری بوده که در یکی از دیوارهای آن ها طاقچه ای ساخته اند، اجساد را در تابوت نمی نهادند، بلکه در جبه هایی از چرم یا پوست می پیچیدند و گاهی نیز شاید حصیری زیر آن می اندااختند.(۵۰)
اشیاء بسیار فراوانی که در «الکساندرپول» نزدیک «اکاترینوسلاو Ekaterinoslav» به دست آمده نشان می دهد که در آغاز سده سوم پیش از میلاد، هنر سکاها به هنر سرمت ها تبدیل گردیده است. هنر سرمت در سده سوم و دوم پیش از میلاد در روسیه جنوبی داخل و مستقر شد.جواهرات «بوئرواموژیلا Buerova Mogila» و «آختامیسوفکا Akhtanizooka» و «آناپا Anapa» و «استاوروپول Stavropol» و «کازینسکویه Kazinskoye» و «کوردهیپس Kurdzhips» در قوبان و در قفسه یسرمتی در شهر «الیزاوتوفسکایا» نزدیک دریای «آزوف» و همچنین کمربند سیمین و مینا کاری معروف «مایکوپ» و تصویر یوزی که دارد یابویی را می درد، جملگی از هنرهای سرمتی و مربوط به سده دوم پیش از میلاد می باشد.همین سبک و شیوه در روی الواح سرمتی که از دوران بعدی در «تاگانروگ Taganrog» و «فدولوو Fedulovo» نزدیکی مصب گوبان (سده دوم و یکم پیش از میلاد) و سده یکم میلادی در «نووچرکاسک Novotcherkask» نزدیک دریای آزوف و «اوست لابیسکایا Oust Labinskaya» و مزرعه «زوبوف Zoubov» و «آرماویر»در قوبان بدست آمده ادامه می دهد.(۵۱)

پوشاک سرمت ها

سرمت ها به طور کلی سوارانی دارای نیزه هستند که کلاه آنها، خودی مخروطی دارد و به جای لباس فراخ، زره بر تن دارند.(۵۲)
پوشاک نظامی ایشان، شامل کلاهخودی مخروطی و جوشن هایی مرکب از صفحات مکرر یا پولک های آهنین بود که هم سواران وهم اسبان را محفوظ می داشت.(۵۳)

پانویس
۱-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۶٫
۲-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان ، رویه ۵۹
۳-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۱۴۹
۴-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۹۰٫
۵-میراث باستانی ایران، به نقل از ایران بزرگ، رویه ۹۴-۹۵٫
۶-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۱۴۶٫
۷-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۵۹٫
۸-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۶-۶۷٫
۹-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۹۰٫
۱۰-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۶٫
۱۱-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۵۹٫
۱۲-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۴۸-۴۹٫
۱۳-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۱٫
۱۴-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۱٫
۱۵-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۷٫
۱۶-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۷
۱۷-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۷-۶۸٫
۱۸-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۸٫
۱۹-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۸٫
۲۰-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۵۹-۶۳؛ امپراطوری صحرانوردان، رویه ۱۴۶؛قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۶٫٫
۲۱-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۴۹٫
۲۲-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲٫
۲۳-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲٫
۲۴-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲-۶۳
۲۵-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۹۰٫
۲۶-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲٫
۲۷-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲٫
۲۸-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۴۸٫
۲۹-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲٫
۳۰-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۱۴۶٫
۳۱-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۲۵۰٫
۳۲-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۶٫
۳۳-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۳٫
۳۴-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۳٫
۳۵-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۳٫
۳۶-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۴۸٫
۳۷-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۸۱٫
۳۸-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۷۰٫
۳۹-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۹٫
۴۰-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۴۸٫
۴۱-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۷۰-۷۱٫
۴۲- ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه ۶۳-۶۴٫
۴۳-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۴٫
۴۴-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۵٫
۴۵-ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، رویه۵۹
۴۶-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲٫
۴۷-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۶۲٫
۴۸-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۷۱٫
۴۹-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۴۹٫
۵۰-قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۷۱٫
۵۱-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۵۰-۵۱٫
۵۲-امپراطوری صحرانوردان، رویه ۴۹٫
۵۳-قومهای کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، رویه ۷۰٫

کتابنامه
رقیه بهزادی، ۱۳۸۶٫قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، انتشارات طهوری.
رضا، عنایت الله، ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، انتشارات علمی و فرهنگی.۱۳۸۴٫
رنه گروسه، ۱۳۸۷٫امپراطوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، انتشارات علمی و فرهنگی.
امید عطایی فرد، ۱۳۸۴٫ایران بزرگ، انتشارات اطلاعات.

نگاره های مرتبط:

• ادبیات مصریان باستان
• مراکز دانش پزشکی در مصر باستان
• زنان سرباز در تاریخ؛ زنان ایران در شاهنامه فردوسی
• جایگاه هنرمندان و هنر در امپراطوری مصر باستان
• هرم چیچن ایتزا شاهکار تمدن مایا
• هیتی ها
• خط و نگارش در مصر باستان
• تاریخچه پرچم در ایران، از آغاز تا کنون
• کلیات تمدن و فرهنگ مصر
• فرجام کار سلسلۀ بیستم مصر باستان

© yazdan برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

ادامه مطلب

نگاره های مرتبط:

• ادبیات مصریان باستان
• مراکز دانش پزشکی در مصر باستان
• زنان سرباز در تاریخ؛ زنان ایران در شاهنامه فردوسی
• جایگاه هنرمندان و هنر در امپراطوری مصر باستان
• هرم چیچن ایتزا شاهکار تمدن مایا
• هیتی ها
• خط و نگارش در مصر باستان
• تاریخچه پرچم در ایران، از آغاز تا کنون
• دیانت مصریان و منزلت و مقام خدایان در میان آنها
• کلیات تمدن و فرهنگ مصر

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

خاور نزدیک در مان بختنصر، در برابر چشم دوربین و تیزبین، همچون اقیانوسی به نظر می‌رسید که در آن دسته‌های آدمی، مانند گردابی، پیوسته با یکدیگر مخلوط، و سپس از هم پراکنده می‌شدند؛ اسیر می‌کردند یا به اسیری درمی‌آمدند، می‌خوردند یا خورده می‌شدند، می‌کشتند یا به قتل می‌رسیدند ـ و این گونه کارها پایانی نداشت. در پشت سر و گرداگرد امپراطوریهای بزرگ مصر و بابل و آشور و پارس مخلوطی از قبایل نیم بیابانگرد و نیم پابند زمین نشو و نما می‌کرد که اسامی آنها چنین است:

کیمریان، کیلیکیاییان، کاپادوکیاییان، بیتینیاییان، اشکانیان، موسیان، مئونیان، کاریاییها، لوکیاییان، پامفولیاییان، پیسیدیاییان، لوکائوییان، فلسطیان، عموریان، کنعانیان، ادومیان، بنوعمون، موآبیان، و صدها قوم دیگر، که هر یک خود را مرکز جغرافیا و تاریخ می‌پنداشت، و از نادانی و جانبداری مورخانی که دربارة او بیش از چند سطری در کتابهای خود نمی‌آوردند دچار شگفتی می‌شد. وجود این قبایل بیابانگرد در تمام طول تاریخ، برای کشورهایی که حالت تمرکز و استقرار بیشتری داشتند و این اقوام از هر طرف مرزهای آن کشور را در میان خود می‌گرفتند، خطر بزرگی به شمار می‌رفت. خشکسالی و سختی، هر چند یک‌بار، مردم این قبایل را بر آن می‌داشت که بر سرزمینهای ثروتمند همسایة خود حمله کنند؛ به همین جهت، آن کشورها ناچار از آن بودند که پیوسته یا در حال جنگ باشند یا خود را برای جنگ و دفع حمله آماده نگاه دارند. غالب اوقات، قبایل بیابانگرد، پس از آنکه دستگاههای سلطنتی برچیده می‌شد، بر جای می‌ماندند؛ و چه بسیار که خود جانشین آن می‌شدند: جهان ما پر از سرزمینهایی است که روزی تمدنی در آنجاها وجود داشته و سپس بدویان به آن راه یافته و از نو زندگی بیابانگردی را در آن به راه انداخته‌اند. در آن دریای خروشان نژادی پاره‌ای دولتهای کوچک تشکیل شده که، اگر به صورت حامل و ناقل تمدن هم بوده، سهم خود را در میراث نژادی ادا کرده‌اند. مثلا میتانیها تنها از آن جهت در تاریخ مورد توجه نیستند که دشمنان قدیمی مصر در خاور نزدیک بوده‌اند، بلکه از آن جهت اهمیت دارند که از نخستین اقوام هند و اروپایی شناخته شده در آسیا هستند که خدایانی به نام میترا، ایندرا و ورونه را پرستش کرده‌اند؛ انتقال این خدایان به پارس و هند راه را برای ما هموار می‌سازد تا خط سیر تکامل و تطور نژادی را، که به شایستگی تمام به نام نژاد آریایی نامیده می‌شود، رسم کنیم.

حتیها متمدنترین و نیرومندترین اقوام هند و اروپایی باستانی بودند. ظاهراً چنان به نظر می‌رسد که آن مردم از راه بوسفور و هلسپونت (= داردانل) و دریای اژه، یا از راه قفقاز به شبه جزیرة کوهستانی واقع در جنوب دریای سیاه، که اکنون نام آسیای صغیر دارد، هجرت کرده و به عنوان طبقه‌ای جنگ‌آور در آن مستقر شده و بر بومیان آن سرزمین، که کارشان کشاورزی بوده، تسلط یافته‌اند. در حوالی ۱۸۰۰ ق‌م اثر این قوم را در نزدیکی سرچشمه‌های دجله و فرات می‌یابیم؛ از همین جاست که قشون و نفوذ خود را بر سوریه گستردند و مدتها مایة پریشانی خاطر امپراطوری مصر شدند. چنانکه پیش از این ذکر کردم، رامسس دوم ناچار شد که با حتیها پیمان صلحی ببندد و به برابری شاه حتیها با خود اعتراف کند. پایتخت دولت حتی در محلی بود که اکنون بوغاز کوی نام دارد، و آغاز تمدن آنان در همین شهر بوده است؛ یکی از پایه‌های آن تمدن استخراج آهن از کوههای مجاور ارمنیه بود؛ پایة دیگر آن وضع قوانینی بوده که قانون نامة حموربی بسیار در آنها موثر بوده است؛ و دیگر دریافت ساده‌ای از زیبایی و هنر، که آنان را واداشته بود تا مجسمه‌های ناپخته و درشتی بتراشند یا نقشهایی بر روی سنگهای کوه از خود به یادگار بگذارند. زبان مکالمة آن مردم، که بتازگی هرونزنی، از روی ده هزار لوح گلی اکتشاف شده به وسیلة هوگو وینکلر، در بوغاز کوی از اسرار آن پرده برداشته و خوانده شده است، با زبانهای هند

کلمة «آریایی» نخستین بار در میان قبیلة حری، که یکی از قبایل میتانی بوده، آشکار و استعمال شده. به طور کلی، این نامی بوده است که اقوام ساکن سواحل دریای خزر، یا اقوامی که از آنجا برخاسته بودند، به خود می‌دادند. ولی امروز این نام به صورت خاصی به اقوام میتانی و حتی و مادی و پارسی و هندیان ودایی، یعنی شاخة خاوری ملتهای هند و اروپایی، اطلاق می‌شود که شاخة باختری آن در اروپا سکونت گزیده‌اند.

در خاور رودخانة هالیس، نزدیک آن و در طرف دیگر رودخانه، شهر آنکارا پایتخت ترکیة جدید و فرزند شهر قدیمی آنکور است که پایتخت باستانی فریگیسا بوده است. برای توجه بیشتر به مفهوم مدنیت، باید این نکته را در نظر بیاوریم که ترکان، که ما آنان را «وحشتناک» می‌خوانیم، با کمال سربلندی از کهنگی پایتخت خود یاد می‌کنند و از آن افسوس می‌خورند که چرا اروپا در تحت تسلط وحشیان کافر درآمده است. چنین است که ساکنان هر نقطة جغرافیایی آن نقطه را مرکز زمین تصور می‌کنند.

بارون فون اوپنهایم، در تل حلف و جاهای دیگر، بازمانده‌های فراوانی از هنر حتی به دست آورده و همة آنها را در موزة شخصی مهجور خویش در برلین گرد کرده است. وی تاریخ بیشتر آنها را حوالی ۱۲۰۰ ق‌م و تاریخ بعضی از آنها را هزارة چهارم قبل ازمیلاد می‌داند. در آن مجموعه شیرهایی است که ساده، ولی نیرومند، در سنگ تراشیده شده، و گاو نری که با سنگ سیاه حجاری شده؛ نیز صورتهایی از ثالوث خدایان حتی، یعنی خدای خورشید، و خدای آب و هوا، و هپات، که عشتر حتی است، در مجموعة اوپنهایم دیده می‌شود. یکی از جالبترین اشیاء آن موزه مجسمة ابوالهول زشتی است که در برابر وی ظرفی سنگی برای قبول قربانیها نهاده شده.

و اروپایی نزدیکی فراوان دارد؛ اشتقاق و صرف آن با اشتقاق و صرف لاتینی و یونانی بسیار شبیه است؛ بعضی از کلمات سادة آن به صورت محسوسی مشابه با کلمات انگلیسی است. حتیها خط صورتنگاری خاصی داشتند و آن را به اسلوب عجیب و مخصوص به خویش می‌نوشتند؛ به این معنا که یک سطر را از راست به چپ می‌نوشتند و سطر پس از آن را از چپ به راست، و قس علی هذا. از بابلیان خط میخی را گرفتند و خط نویسی بر لوح گلی را به مردم جزیرة کرت آموختند. چنان به نظر می‌رسد که با عبرانیان قدیم سخت درآمیخته و مخلوط شده بودند؛ این اختلاط به اندازه‌ای بود که بینی منقاری خود را به عبرانیان دادند، و باید این خصوصیت سیمای عبری را براستی «آریایی» بدانیم. بعضی از لوحهای حتی، که اکنون موجود است، درواقع حکم لغت‌نامه‌هایی را دارد که، در برابر کلمات حتی، معادل سومری و بابلی آنها نوشته شد؛ لوحهای دیگر شامل دستورهای اداری است، و نشان می‌دهد که دولت حتی دولت پادشاهی نظامی، و دارای مرکزیت کامل بوده است؛ در حدود دویست لوح شکسته نیز موجود است که درواقع مجموعه قوانینی است، و در میان آنها آیین‌نامه‌های مربوط به بهای کالای موردنیاز عمومی نیز دیده می‌شود. حتیها، به همان صورت اسرارآمیزی که وارد تاریخ شدند، از صحنة تاریخ برافتادند؛ شهرهای ایشان یکی پس از دیگری رو به انحطاط و خاموشی رفت؛ شاید علت آن بوده که اسرار استخراج آهن را، که مایة نیرومندی آن قوم شده بود، رقیبان این قوم نیز دریافتند و این، خود، مایة ضعف و انقراض آنان شده است. آخرین پایتخت حتی، یعنی کرکمیش، در سال ۷۱۷ ق‌م به تصرف دولت آشور درآمد.

درست در شمال آشور، قومی به سر می‌برد که نسبت به اقوام دیگر استقرار بیشتری داشت؛ این قوم را آشوریان اورارتو می‌نامیدند، و عبرانیان آرارات؛ همین مردمند که بعدها به نام ارمنی خوانده شده‌اند. ارمنیان قرنهای متعددی، پیش از آنکه تاریخ مدون پیدا شود، حکومت مستقل و آداب و عادات و هنرهای مخصوص به خویش داشتند؛ این شکل زندگی در میان ایشان، تا آن زمان که امپراطوری پارس بر همة آسیای باختری استیلا پیدا کرد، ادامه داشت. در زمان بزرگترین شاه خود، ارگیتیس دوم، که در حدود ۷۰۸ ق‌م می‌زیست، با استخراج آهن، و ساختن و فروختن آن به مردم آسیا و یونان، ثروت فراوان به دست آوردند و در تمدن و آسایش و آداب زندگی به درجة بلندی رسیدند و بناهای عظیم سنگی ساختند و گلدانها و مجسمه‌‌های کوچک عالی از خود به یادگار گذاشتند. ولی ثروت خود را در جنگهای هجومی پرخرج و جنگهای دفاعی برای رد حملات آشوریان از دست دادند، و در زمان جهانگیری کوروش تحت تسلط پارسیان قرار گرفتند.

بالاتر از سرزمین ارمنیان، و در کنار دریای سیاه، سکاها بیابانگردی می‌کردند؛ آنها مردم وحشی و درشت‌اندام قبایل جنگی نیمه‌مغول و نیمه‌اروپایی بسیار نیرومندی بودند که در ارابه به سر می‌بردند و زنان خود را سخت در «پرده» نگاه می‌داشتند، ‌بی‌زین بر اسبان سرکش سوار می‌شدند، جنگ می‌کردند تا زنده بمانند، و زندگی را برای آن می‌خواستند که بجنگند؛ خون دشمنان خود را می‌آشامیدند و پوست سر آنان را دستمال خود می‌ساختند. این مردم، با حملات پیوستة خود، مایة ضعف آشور بودند و در حدود سالهای ۶۳۰- ۶۱۰ ق‌م به باختر آسیا هجوم آوردند و هر که را در سر راه خود می‌یافتند، می‌کشتند و همه جا را خراب می‌کردند. به این ترتیب، تا دلتای نیل پیش رفتند؛ آنگاه بیماری غریبی در میان ایشان افتاد و گروه بیشماری از آنان را بکشت، و در آخر کار مغلوب مادها شدند و ناچار به سرزمین اصلی خود در شمالبازگشتند. این تاریخ مختصر نمونة دیگری از زندگی اقوام وحشی را، که در حاشیة دولتهای شرقی بزرگ قدیم می‌زیسته و مایة ناراحتی آن دولتها بوده‌اند، در برابر ما مجسم می‌سازد.

مانند وادار wate=vadar، آب؛ ازا eat= ezza، خوردن؛ اوگا=uga لاتینی ego، من؛ توگ =tug thee، تو؛ وش we=vesh، ما؛ موme= mu، مرا؛ کوئیشwho= kuish به لاتینی quis، که، کی؛ کوئیت quit what= به لاتینی quid ، چه؛ و نظایر اینها

در اواخر قرن نهم قبل از میلاد، قدرت جدیدی در آسیای صغیر روی کارآمد که میراث بقایای تمدن حتی به آن رسید و عنوان پل فرهنگی میان لیدی و یونان را پیدا کرد. افسانه‌ای که به وسیلة آن فریگیاییان می‌کوشیدند اساس پیدایش دولت و حکومت خود را برای مورخان کنجکاو توضیح دهند، داستانی است که، به صورت نمادی، طلوع و غروب ملتها را نشان می‌دهد. نخستین شاه این قوم، گوردیوس، کشاورز ساده‌ای بود که از میراث پدر جز جفتی گاو نر چیزی نداشت؛ پسر وی میداس، که دومین شاه بود، بسیار ولخرجی می‌کرد و با حرص و اسراف خود اسباب ضعف فراهم آورد؛ از روی افسانه‌ای که بر جای مانده- و بنابر آن وی از خدایان خواسته بود تا دست به هر چیز می‌زند به طلا بدل گردد- این حرص بخوبی آشکار می‌شود. خدایان مسئول او را اجابت کردند و هر چیز با تن او تماس پیدا می‌کرد، حتی لقمه‌ای که به لب او می‌رسید، طلا می‌شد. نزدیک بود که از گرسنگی بمیرد. ولی خدایان بر وی رحمت آوردند و فرمان دادند تا با شستشو در نهر پاکتولوس از این مصیبت خلاص شود- از همان زمان است که از این نهر دانه‌های طلا به دست می‌آید.

فریگیاییان از اروپا به آسیا راه یافتند و در محل آنکارا برای خود پایتختی ساختند، و تا مدتی، برای تسلط بر خاور نزدیک، با آشور و مصر رقابت می‌کردند؛ الاهه‌ای به نام «ما» را، که در سرزمین تازه یافته بودند، به خدایی برگزیدند و به آن، از روی نام کوه کوبلا که در آن می‌زیست، نام جدید کوبله دادند، و آن را به عنوان روح بزرگ زمین کشت نشده، و نمایندة  بقراط روایت می‌کند که: «زنان این قوم تا دوشیزه هستند بر اسب سوار می‌شوند و در ضمن سواری زوبین می‌اندازند و با دشمنان جنگ می‌کنند، و تا سه دشمن را از پای در نیاورند اجازه نمی‌دهند که بکارت آنان برداشته شود… زنی که شوهر اختیار می‌کند دیگر به جنگ نمی‌رود، مگر آنکه برای شرکت در یک حملة عمومی به این کار مجبور باشد. این زنان پستان راست ندارند، چه مادرانشان در اوان شیرخوارگی با افزار مفرغیی که از شدت حرارت سرخ شده جای پستان راست را داغ می‌کنند؛ به این ترتیب پستان راست از نمو باز می‌ماند و تمام نیرومندی و رشد آن به شانه و بازوی راست انتقال می‌یابد.»

هاتف غیبی از جانب زئوس به مردم فریگیا فرمان داده بود که نخستین مردی را که سوار بر ارابة خود به معبد درآید به شاهی برگزینند، و به این ترتیب بود که گوردیوس را به شاهی برداشتند، و شاه جدید ارابة خود را به خدای معبد تقدیم کرد. هاتف دیگری گفته بود که هرکس گره‌کور بندی را که مالبند ارابه را به آن بسته بود، بگشاید فرمانروای تمام آسیا خواهد شد؛ بنابر همان داستان، اسکندر با یک ضربة شمشیر خود «گره گوردیوس» را برید.

تمام نیروهای مولد طبیعت می‌پرستیدند. از مردم بومی محلی که در آن فرود آمده بودند عادت خدمتگذاری به الاهه از طریق فحشای مقدس را پذیرفتند، و بر اساطیر دینی خود این افسانه را نیز افزودند که کوبله به خدای جوانی به نام آتیس عاشق شد و او را ناچار ساخت که برای تعظیم و تکریم وی خود را از مردی بیندازد و خصی کند؛ به همین جهت است که کاهنان معبد مادر بزرگ، از زمانی که به خدمت وی در می‌آیند، خود را خصی می‌کنند. این افسانه‌های حاکی از توحش به اندازه‌ای نیروی تخیل یونانیان را مجذوب ساخته بود که آنها را وارد اساطیر و ادبیات خود کردند. رومیان کوبله را رسماً در دین خود پذیرفتند، و بعضی از رسوم و شعایر شرابخواری فراوان و هرزگیی که در جشنهای کارناوال رومی وجود داشت از همان آداب مردم فریگیا اخذ شده بود، که به آن وسیله هر سال مرگ و رستاخیز آتیس زیبا را جشن می‌گرفتند.

با طلوع دولت جدید لیدیا، تسلط فریگیاییان بر آسیای صغیر تمام شد. مؤسس دولت لیدیا گوگس بود، که شهر ساردیس را پایتخت سلطنت خود قرار داد. آلواتس، در مدت پادشاهی دراز چهل و‌نه سالة خود، بر ترقی و عظمت کشور لیدیا افزود؛ کرزوس (۵۷۰-۵۴۶ ق‌م) جانشین وی شد و لیدیا را آن اندازه وسعت داد که تقریباً تمام آسیای صغیر را شامل می‌شد؛ در پایان کار، آن را به پارسیان تسلیم کرد. با رشوه‌هایی که به سیاستمداران محلی می‌پرداخت، توانست دولتهای کوچکی را که در اطراف لیدیا وجود داشت، یکی پس از دیگری، مسخر کند، و با قربانیهای فراوان و بی‌نظیری که به خدایان هر محل تقدیم می‌کرد، از خشم مردم سرزمینهای گشوده شده جلو می‌گرفت و آنان را قانع می‌کرد که خدایان محلی او را دوست بدارند و تأیید کنند. یکی از امتیازات کرزوس، بر دیگر شاهان زمان وی، آن بود که سیم و زر را به شکلی زیبا سکه زد و ارزش اسمی آن را تضمین کرد. سکه‌های کرزوس، چنانکه مدت درازی مورخان عقیده داشتند، نخستین سکه‌های تاریخی نیست و نباید وی را مخترع پول مسکوک دانست؛ ولی کار وی نمونه‌ای شد که از آن تقلید کردند و، در نتیجه، دامنة بازرگانی در جهان حومة مدیترانه وسعت یافت. از قرنها پیش، مردم، برای سنجیدن ارزش کالاهایی که بایکدیگر مبادله می‌کردند، فلزات مختلف را واسطه قرار می‌دادند، ولی آن فلزات را، خواه از مس و آهن و مفرغ بود و خواه از طلا و نقره، در هر معامله، از راه وزن کردن یا از راههای دیگر می‌سنجیدند و ارزش آنها را معین ‌ می‌کردند؛ به همین جهت، هنگامی که، به جای آن وسایل مبادلة جاگیر و اسباب ناراحتی، مسکوک رسمی دولتی را به جریان انداختند، همین عمل کوچک اثر بزرگی در بازرگانی پیدا کرد. این وسیلة تازه سبب شد که رسیدن کالا، از دست کسانی که می‌توانستند آن را تهیه کنند به دست کسانی که نیازمند آن بودند، آسانتر و سریعتر صورت گیرد و، به این ترتیب، ثروت عمومی جهان زیادتر شود؛ راه پیدا شدن تمدنهای بازرگانی، مانند تمدن ایونیها و یونانیان، هموار شد، و پس از آن ثروتی که از راه بازرگانی فراهم آمده بود سرمایة لازم را برای پیشرفت هنر و ادبیات در اختیار مردم گذاشت.

به گفتة اساطیر، الاهة دوشیزه‌ای به نام نانا اناری را میان دو پستان خود گذاشت و به این ترتیب آتیس را آبستن شد و بر زمین نهاد.

سکه‌های کهنه‌تری در موهنجو- دارو، در هندوستان، کشف شده (۲۹۰۰ ق‌م)، و نیز پیش از این دیدیم که سناخریب (حوالی ۷۰۰ ق‌م) سکه‌های نیم شکلی زده بود.

از ادبیات لیدیای هیچ چیز برجای نمانده، و از آن همه ظرفها و گلدانهای خوش‌ساخت و زیبای زرین و سیمین و آهنین، که کرزوس به خدایان مسخر شده تقدیم کرده بود، یک نمونه هم به دست ما نیفتاده است. گلدانهایی که از گورهای آن زمان بیرون آورده شده، و اکنون در موزة لوور نگاهداری می‌شود، نشان می‌دهد که هنر بابلی و مصری، که مدت درازی جنبة پیشوایی داشته، در زمان پادشاهی کرزوس، رفته رفته، تحت‌تأثیر روزافزون هنر یونانی قرار گرفته بوده است؛ در این گلدانها، ظرافت ساختن و پرداختن، با وفاداری به طبیعت و حکایت صادقانة از آن رقابت می‌کند. در آن زمان که هرودوت از لیدیا دیدن می‌کرد، آداب و عادات مردم آن سرزمین را چنان می‌دید که اختلافی با عادات مردم سرزمین خود وی، یونان، ندارد؛ تنها چیزی که به نظر وی مایة اختلاف می‌رسید آن بوده است که دختران طبقة متوسط و پایین ازراه روسپیگری جهیزیة خود را فراهم می‌آورد‌ه‌اند.

قسمت عمدة داستان غم‌انگیز سقوط کرزوس نیز به وسیلة همین مرد پرگو به ما رسیده است. هرودوت نقل می‌کند که کرزوس ثروت خود را به سولون نشان داد و آنگاه از وی پرسید که به نظر او خوشبخت‌ترین مردم کیست. سولون نام سه نفر را که هر سه مرده بودند بر زبان آورد، و به عذر آنکه نمی‌داند فردا چه بلایی بر سر کرزوس خواهد آمد، از اینکه وی را در ردیف خوشبختان قرار دهد خودداری کرد. کرزوس سولون را همچون مرد ابلهی از پیش خود راند. پس از آن برضد کشور پارس به کنکاش پرداخت، و چیزی نگذشت که قشون کوروش را پشت دروازه‌های شهر خویش یافت. همان مورخ می‌گوید که علت شکست کرزوس آن بود که از تن شترهای سواران پارسی بویی برمی‌خاست که اسبان لیدیاییها به آن عادت نداشتند و سواران خود را از میدانهای جنگ بیرون می‌بردند؛ و به این ترتیب بود که شهر ساردیس به تصرف پارسیها درآمد. مطابق روایت قدیمی، کرزوس فرمان داد تا تلی از هیزم فراهم سازند و خود وی، زنان و دخترانش، و شریفترین جوانان زنده مانده از میان شهروندان بر آن قرار گرفتند؛ او به خصیها (خواجگان حرمسرا)ی خود فرمان داد تا هیزم را آتش بزنند و او و دیگران را با هم بسوزانند. در آخرین لحظات زندگی به یاد سخن سولون افتاد و بر نادانی و کوردلی خویش افسوس خورد و خدایان را ملامت کرد که آن همه قربانیهای

او را گرفته و بدبختی و فنا را، در پاداش، نصیب او کرده بودند. اگر گفتة هرودوت را باور کنیم، کوروش را بر وی رحمت آمد و فرمود تا آتش را خاموش کنند، و کرزوس را با خود به ایران برد و او را از رایزنان نزدیک و مورد اعتماد خویش ساخت.

منابع سخن

• · برگرفته از کتاب تاریخ و تمدن، جلد اول، مشرق زمین،
  اثر مشهور ویل دورانت
• · منبع این نگاره “ کتابخانه تاریخ ما“ به آدرس “Http://Ancient.ir/story/east” – بخش مشرق زمین – تاریخ آشور

نگاره های مرتبط:

• مقام زن در تمدن سومر باستان
• بودا کیست ؟
• حکمت و فلسفه در ایران باستان
• بودا
• کاخ هترا
• دلایل فروپاشی یا شکست ساسانیان از اعراب
• شهر بابل از آغاز تا پایان
• تمدن آشور باستان
• سومريان چه کسانی بوده اند؟ سومر کجاست ؟
• ایزد زرتشتی : بهرام

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

«شهرسوخته» بطوریکه از اسم آن معلوم است،‌شهری است که روسن نیست در نتیجة چه حادثه‌ای سوخته و بصورت ویرانه‌ای درآمده، سپس قرن‌ها گذشت زمان آنرا بفراموشی سپرده. حوادث طبیعی، خصوصأ بادهای موسمی قشری ازشن شورکویر را برروی آن پوشانده و چنان لایة ضخیمی بوجود آورده که در حدود چهل سال پیش وقتی دانشمند انگلیسی «اورل استین» خواست تحقیقی در مورد قدمت این شهر که بصورت تپة مرتفعی درمیان کویر قرار داشت بعمل آورد، پس از کندوکاو مختصری چنین تصور کرد که بزمین بکر رسیده است و کاوش درآن مکان را رها کرده اظهار تعجب کرد ازاینکه اطراف این تپه نمونة سفالی دیده میشود که بسیار قدیمی بنظر میرسد.

چهارده سال پیش «مؤسسة ایتالیائی روابط فرهنگی با شرق میانه» که ریاست آنرا دانشمند معروف و دوست بسیار نزدیک ایران «پروفسور توچی» برعهده دارد تصمیم گرفت تحقیقاتی ازنظر باستان‌شناسی دراین مکان بنماید. این مؤسسه قبلأ در افغانستان و پاکستان کاوش‌های دقیقی بعمل آورده بود و علاقه داشت تحقیقات خود را تا قسمت‌های شرقی فلات ایران ادامه دهد. این کار را به عهدة باستان‌شناس معروف ایتالیایی «دومنیکو فاچنو» واگذار نمودند و «پروفسور توزی» دانشمند دیگر ایتالیایی مأمور کاوش درمحل شد.

باستان‌شناسان ایتالیایی، پس از خاکبرداری، از روی شهر «پمپی» و «فوروم»های متعدد روم شهرت فوق‌العاده‌ای ازنظر دقت در روش کاوش پیدا کرده‌اند و در «شهر سوخته» نیز ازهمان روش‌هایی که در «پمپی» که در نتیجة آتش‌فشانی «وزوو» ناگهان زیرپوسته‌ای از خاکستر پنهان شده بود استفاده نمودند. روی «شهرسوخته» را پوسته‌ای بضخامت ۲۰ سانتیمتر پوشانده بود. این پوشش موجب شده بود که در حدود ۴۰۰۰ سال ویرانه‌های این شهر قدیمی زیر خاک دست‌نخورده باقی بماند. ولی مردم محل درعرض این مدت دراز فراموش نکرده بودند که این تپه باقی‌مانده‌ای از تمدن پیرفته‌ای است که در نتیجة آتش‌سوزی ازبین رفته است، وازپدر به پسر آنرا تحت نام «شهرسوخته» میشناختند.

کاوش‌های اخیر نشان داد که بلندی ویرانه‌های این شهر به ۷ متر از کف جلگه میرسد. رود هیلمند، همانطوری که در «شهداد» اتفاق افتاده بود، مسیر خود را عوض کرد، و ناچار ساکنان این ناحیه نیز تغییر مسکن دادند،‌و حیوانات و پرندگان نیز آن ناحیه را ترک کردند و آنرا به دست باد وشن‌ونک بیابان سپردند، و همین امر موجب شد که ما امروز موفق شده‌ایم به راز زندگی انسان‌های پنج‌هزارسال پیش درزیر این پوشش خاکی دست یابیم، همانطور که تمدن پیشرفتة مصر قرن‌ها در زیر خاک دست نخورده پنهان ماند تا امروز باستان‌شناسان پرده از اسرار آن برداشتند.

پس ازاینکه کاوش‌ها دراین مکان آغاز شد در حدود چند میلیون قطعات شکستة سفال اززیر خاک بیرون آمد. درداخل اطاق‌ها، درخانه‌ها، تعدا بیشماری آثار زندگی از هرنوع بدست آمد. اشیاء مختلفی از جنس پارچه و حصیر و شیشه در زیر پوشش نمک کاملأ سالم باقی مانده بود. برداشتن این پوشش نمک ممکن بود موجب شود که آثار مکشوف در نتیجة تماس با هوای آزاد از بین برود. بنابراین لازم بود تدابیر مخصوصی برای حفظ آنها بعمل آید.

درحدود دومیلیون اشیاء مختلف تحت آزمایش‌های مخصوصی قرار گرفت و برای حفظ آنها اقدامات لازم بعمل آمد. میان این اشیاء تعدادی استخوان‌های ریز نیز وجود داشت و لازم بود مشخص شود این استخوان‌ها مربوط به کدام حیوان یا پرنده یاجان‌داری بوده و کارشان دراین اطاق‌ها چه بوده است.

دراین موقع اینطور بنظر رسید که انجام این کار از عهدة باستان‌شناسان به تنهایی برنخواهد آمد. بهمین منظور بود که در حدود ده نفر از متخصصان مختلف ایتالیایی به محل کاوش آمدند و با میکروسکوپ‌ها و بوسیلة تجزیه‌های «رادیو کاربون» مشغول مطالعة زندگی ۵۰۰۰ سال پیش دراین مکان گردیدند.

درهمین اوان بود که متخصصان ژاپونی نیز علاقمند به کاوش‌های «شهرسوخته» شدند و زمین‌شناسان و متخصصان «فیزیک‌هسته‌ای» به همکاری با متخصصان ایتالیایی پرداختند و نمونه‌های بدست آمده رااز طریق روش‌های «پالئوماگنتیک» و «اورانیوم۲۳۸» تحت بررسی قرار دادند.

بررسی‌های دانشمندان مزبور نشان داد که بصورت دقیق شهر سوخته در فاصلة بین ۲۹۰۰ تا ۱۹۰۰ سال پیش از میلاد مورد سکونت بوده است.
<هزارسال، نسبت به قدمت بشر، چیز فوق‌العاده‌ای نیست، ولی آنچه که بنظر ما فوق‌العاده میآید این است که در عرض مدت هزارسال مردم این ناحیه موفق شده‌اند شهر بزرگ و آبادی بوجود آورند که مردم آن به انواع صنایع دستی پرداخته و حکومت منظمی تشکیل داده بودند و پیرو مذهب واحدی شده روابط تجارتی و فرهنگی گسترده‌ای با نواحی مجاور خود ترتیب داده بودند.

نکتة قابل توجه ازنظر روشن شدن تاریخ سرزمین ایران این است که آثار مکشوف در «شهرسوخته» نشان میدهد که مردم این ناحیه دراوایل استقرارشان، یعنی درحدود ۲۹۰۰ سال پیش ازمیلاد مسیح روابط بسیار نزدیک با مردم ترکمنستان داشته‌اند و در اواخر دوران وجودشان، یعنی پیش از ۱۹۰۰ سال پیش ازمیلاد با مردم ساکن در درة پنجاب رابطة بسیار نزدیک پیدا میکنند.

آیا میتوان از مطلب بالا اینطور نتیجه گرفت که اینها مردمی بودند که در حدود ۲۹۰۰ سال پیش از میلاد از سوی شمال به طرف دهانة رود هیرمند که در نتیجة شرایط بخصوصی برای شهرنشینی مناسب بود سرازیر شده‌اند، و سپس هزارسال بعد، در زمانی که مسیر رود هیرمند تغییر یافت این مردم به طرف درة پنجاب مهاجرت کردند و درآنجا امپراطوری بزرگ «موهنجودارو» و «هاراپا» را تشکیل دادند

ظروف سفالین «شهرسوخته» با ظروف سفالین مکشوف در درة پنجاب شباهت دارند. نقش خورشید که روی یکی ازاین سفال‌ها نشان داده شده در روی ظروف سفالین شهداد نیز دیده می‌شود. شباهت این نقوش با نقوش ظروف گلی بین‌النهرین کمتر است.

باید بخاطر داشته باشیم که تمدن شهداد نیز درهمین حدود اوایل هزارة سوم پیش ازمیلاد در نتیجة تغییر مسیر رودخانه ازبین رفت و درآن زمان مردم شهداد بامردم پنجاب روابط نزدیک داشته‌اند.

برای انجام تحقیقات بیشتر، دانشمندان ایتالیایی با باستان‌شناسان شوروی که در ترکمنستان مشغول کاوش بودند تماس گرفتند. تحققات دقیق باستان‌شناسان شوروی رابطة مردم شهرسوخته با مردم ترکمنستان دراوایل هزارة سوم پیش از میلاد را تأیید نمود.

مردم سیستان دراین مدت با مردم ساکن بین دو رود دجله و فرات روابط تجارتی داشته و این روابط ازراه زمینی و دریایی کناب خلیج فارس انجام میگرفت. مردم بین‌النهرین ازهمین طریق ازسنگ لاجورد افغانستان استفاده مینموده‌اند. ولی تمدن سیستان را نمیتوان وابسته به تمدن جلگة بین‌النهرین یامصر دانست زیرا دراین مکان خصوصیاتی وجود داشته است که آنرا کاملأ متمایز مینماید.

وجود تعداد زیاد اشیاء بسیار کوچک که بعضی ازآنها بیش از ۲ میلیمتر در ۲ میلیمتر عرض و طول ندارند موجب شد ک ازیک متخصص «پالئوبوتانیست» نیز کمک خواسته شود. آزمایش‌های میکروسکوپی نشان داد که دراین اجتماع ماهی‌ها و پرندگان و خرچنگ‌ها نیز مورد استفادة غذایی بوده است. درمیان حیوانان استخوان‌های بز و غزال و گوسفند ۹۹ درصد باقی‌مانده‌های حیوانی دراین ناحیه راتشکیل میداده‌اند. بین پرندگانی که دراینجا مورد مصرف اهالی بودند مرغ‌های آبی، قرقاول‌،‌مرغابی و غاز وجود داشته است که بیشتر آنها میتوانستند اهلی بوده باشند. ضمنأ وجود هزاران پیکان سنگی نشان میدهد که شکار پرندگان درمیان ساکنان این ناحیه بسیار رواج داشته است.

دانشمند پالئوبوتانیست «لورنزوکنستانین» مطالعة این آثار را برعهده گرفت و برای این کار به سیستان آمد و باستان‌شناسان پند فیلسوف جهان کهن «اپیکور» یا «ابیقور» را سرلوحه برنامة خود قرار دادند و آن این بود که «ازاشیاء‌کوچک به حقایق بزرگ یابند».

مجموع سطحی که ازاین نظر باید مورد بررسی قرار گیرد در حدود ۱۰۰ هکتار وسعت دارد. میلیون‌ها آثار بسیار کوچک از استخوان و چوب وصدف و چوب و نظایر آن تحت بررسی دانشمندان ایتالیایی قرار گرفت.

باستان‌شناسان دراین مکان آثار دانه‌های گندم و جو و شاهدانه و تخم خربوزه و حتی انگور نیز پیدا کردند. این امر برای دانشمندان باستان‌شناس مسلم گردید که پرندگان و حیواناتی که آثارشان در شهر سوخته بدست آمده درحال حاضر دیگر دراین مکان زندگی نمیکنند.

اشیاء دیگری که ساخت دست انسان بوده است و ازجنس فیروزه یا سنگ لاجورد است در شهرسوخته بدست آمده است.

کاوش کنندگان فکر میکنند که وصعت این شهر به ۷۰ هکتار میرسیده است. درطرف جنوب و مغرب آن مردگان بخاک سپرده شده‌اند. با تخمینی که زده شده احتمال دارد که در حدود ۲۱۰۰۰ قبر دراین ناحیه وجود داشته باشد. با کمک متخصصان «پالئوپاتولوژیست» و «آنتروپولوژیست» بسیاری از مطالب مربوط به زندگی دراین ناحیه با مطالعة اسکلت‌ها روشن شد. به این وسیله توانستند بفهمند صاحبان این قبرها تقریبأ ازچه گروه نژادی بوده‌اند. سن مردگان در قبرهایی که شکافته شد نیز تشخیص داده شد و نسبت تعداد مردان به زنان و کودکان معین گردید. پروفسور «توچی» تصمیم دارد از متخصصان دیگری نیز کمک بخواهد که با معاینة استخوان ساق پاها بتوانند گروه خونی این مردگان را مشخص نمایند. مثلأ معلوم شد در زمان معینی یک مرض مسری موجب مرگ تعداد زیادی کودکان و نوجوانان شده وآنها را بخاک سپرده‌اند. استخوان جنینی را درشکم مادرش که حامله بوده و مرده است تشخیص دادند. این نوع تحقیقات در مورد مردگان ممکن است نتایج بسیار جالبی در برداشته و در علم باستان‌شناسی تازگی دارد. بنابر تخمینی که زده‌اند در قبرستانی که مورد تحقیق قرار گرفته ۵۵ درصد از ۶۰ اسکلتی که بیرون آمده کودکان کمتر از نه سال بوده‌اند، یک اسکلت از مرد ۲۰ ساله بوده، یک کودک پنج‌ساله بخاک سپرده شده و دریک گور دونفر قرار داده شده‌اند.

نقوش بالا باحتمال قوی نشانه‌ای از خورشید، یا مفهوم دیگری است که اکنون برما پوشیده است. نقش خورشید بصورت صلیب در بسیاری از نقاط فلات ایران دیده می‌شود و احتمالأ مربوط به پرستش خورشید درآن زمان‌های کهن می‌باشد

تحقیقات باستان‌شناسان نیز نشان داده است که تعداد زیادی از ساکنان شهرسوخته بکارهایی اشتغال داشته‌اند که مربوط به قوت و غذا نبوده است. صنعت کوزه‌گری، حصیربافی، سنگ تراشی و تهیة جواهرات و زینت‌آلات از سنگ لاجورد یا فیروزه عده‌ای از صنعتگران شهرسوخته را به خود مشغول میساخته است.

تحقیقات باستان‌سناسان درناحیة سیستان راه جدیدی برای بازسازکردن زندگی مردم پیش از تاریخ فلات ایران بازنموده است. برای آنان مهم نیست که اشیاء‌مختلفی را که ازنظر هنری ارزشی دارد از زیر خاک بیرون آورده در موزه‌ها قرار دهند. آنها میخواهند بوسیلة میکروسکوپ، تجزیه‌های مختلف ازطریق رادیو کاربون، و مطالعة دقیق با روش‌های بسیار جدید روی آثار ناچیز مانند ریزه‌های استخوان‌های پرندگان یا باقی‌مانده حبوبات و چوب و غیره زندگی مردم آن ناحیه را درآن روزهای بسیار کهن معرفی نمایند.

رود هیرمند پیش ازآنکه درمیان شنزارهای سیستان نابود گردد، درجلگه‌های مجاورش وضعی شبیه به درة نیل بوجود آورده بود، به این معنی که در مواقع معینی در نتیجة بالاآمدن سطح آب زمین‌های واقع درکنار آن مشروب میشد و خاک را حاصل خیز میکرد و این امر سبب شده بود که ساکنان این ناحیه بتوانند به کار زراعت بپردازند و در مرحله شهرنشینی موفق به پیشرفت‌هایی گردند.

این نکته قابل توجه است که شهرسوخته تنها نقطه از ناحیة جنوب ایران نبوده است که درهزارة چهارم ازمیلاد به درجة نسبتأ بلندی ازتمدن رسیده بوده است.

اینها شاید علاماتی باشند که برای مردم آنروز مفهوم مشخصی داشته‌اند ودرواقع میتوانند بصورت مراحل اولیة «خط» معرفی گردند.

درمجاورت نزدیک یا دوراز شهر سوخته در نقاطی مانند «تپة یحیی» و «تل‌ابلیس» و بم و شهداد کاوش‌هایی انجام گرفته است که حاکی از وجود تمدن پیشرفته‌ای در ناحیة وسیع جنوب ایران و سواحل فارس بوده است.

اکنون وقت آن رسیده است که خصوصیات این تمدن بوسیلة باستان‌شناسان جوان ما مشخص و معرفی گردد

به قلم : دکتر عیسی بهنام

منبع : http://www.ichodoc.ir/p-a/CHANGED/126/html/126-2.HTM

نگاره های مرتبط:

• تاریخچه خط
• 10 نکته از شهر سوخته
• شهر بابل در کتاب مقدس قاموس
• شهر بابل از آغاز تا پایان
• کتاب و کتابخانه در ایران باستان
• عصر پادشاهان اساطیری سومریان
• زن در اقوام آریایی و ماد باستان
• مقام زن در تمدن سومر باستان
• بخور و بخوردان در دین زرتشت
• ایزد زرتشتی : بهرام

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

منطقه باستانی معروف به شهر یری در شمال غربی روستای پیرازمیان در ۳۱ کیلومتری شرق مشگین شهر در کنار رود قره سو قرار دارد. وسعت این منطقه تاریخی ۴۰۰ هکتار است و از سه قسمت دژ نظامی، معبد و قوشا تپه تشکیل می شود. قدمت قلعه و معبد به ۱۴۵۰ پیش از میلاد و قوشا تپه به ۷ هزاره پیش از میلاد می رسد.

مجموعه کامل عکس های این تصاویر پایین قرار داده شده است

اولین بار در حدود ده سال پیش از انقلاب اسلامی چارلز برنی در این محوطه کاوش کرد و از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۵ سه فصل حفاری به سرپرستی علیرضا هژبری نوبری در آن انجام شد.
در اولین فصل حفاری که در آبان ۸۳ آغاز شد قبرهای عصر آهن بررسی شدند که پیش از آن توسط جویندگان عتیقه تخریب شده بودند و تنها ساختمان بندی قبرها معلوم بود. در این دوره سفالها یی مربوط به دوره کالکو لتیک کشف شد و قدمت منطقه را به ۳۵۰۰ سال از از عصر آهن به عقب برد. این سفالها شبیه سفالهای مناطق باستانی دالما و حاجی فیروز هستند. به این ترتیب برای اولین بار قدمت سکونت بشر در استان اردبیل به دوره مس- سنگ رسید. برخی از سفالها منقوش و برخی با طرح سبدی بودند. تعدادی سفال دو لایه نیز در حفاری کشف شد که احتمال می رود لایه دوم سفال برای ترمیم قسمتهای شکسته سفال به کار رفته است.
در منطقه یری تعداد زیادی سنگ شیشه برنده(ابسیدین) کشف شد که می تواند گواهی بر ارتباط این منطقه با قفقاز و آناتولی باشد زیرا سابقه استخراج این نوع سنگ در این مناطق شناخته شده است. از ابسیدین برای برش سنگهای سخت در دوره کالکولتیک استفاده می شده است.
در منطقه یری چند دوره تاریخی از مس- سنگی ، عصر آهن۱ و عصر آهن ۲ مشخص شد و بقایایی از قلعه ای متعلق به دوره آهن کشف گردید.
در فصل بعدی حفاری در سال ۸۴ بقایایی از سفال، مفرغ و نقوش انسانی دیده شد که باستان شناسان آنها را نذوراتی متعلق به معبد میدانستند. یکی از این دو معبد در زیر دیوار دفاعی قلعه قرار داشت . باستان شناسان نتیجه گرفتند در دوره اورارتویی که ساکنان شهر یری بر روی معبد خود قلعه ساخته بودند از دین خود روی گردانده اند و خدای اورارتویی( خالدی) را پذیرفته اند. البته این امر میتواند اختیاری یا به اجبار صورت گرفته باشد.
در این فصل حفاری یک لایه نیز در زیر محوطه داخلی قلعه کشف شد که به شخری متروک و قدیمی تر تعلق داشن. برخی سفالهای قهوه ای مایل به بنفش و سفالهای داغدار و سیاه نیز در این محل کشف شدند که به پیش از عصر آهن تعلق دارند.
در فصل سوم حفاری مشخص شد که در دوره اورارتوییان قلعه به آتش کشیده و متروک شده است. وجود خاکستر در لایه های خاک قلعه نشان دهنده آتش سوزی قلعه است . به این ترتیب دوئره های متوالی زندگی بشر از ۷۰۰۰ تا دوره اورارتوییان در شهر یری به صورت متوالی مشخص شد. در این فصل تعداد زیادی ظروف سفالی، اشیای زرین مانند آویز، دگمه های زینتی و پلاکهای طلایی و مفرغی کشف گردید.
نیایشگاه اصلی منطقه یری در این فصل از زیر خاک بیرون آمد که شامل بیش از ۳۰۰ سنگ افراشت با ارتفاعهای مختلف از ۳۵ تا ۲۵۰ سانتیمتر با شکلهای انسانیهستندو اشکال حجاری شده روی سنگها مشابهند و حاوی صورت آدمی( بدون دهان) ، دست و شمشیر هستند.
در مناطق دیگری از آذربایجان نیز سنگ افراشت وجود دارد مانند سنگ افراشت نشت بان سراب ولی هیچ کدام دارای حجاری نیستند.
در غرب محل تجمع سنگها غاری قرار دارد که ساکنان محلی آنرا قاراکوهبل نام نهاده اند. روبروی آن چند تخته سنگ بر روی هم گذاشته شده اندو به این ترتیب سه فصل حفاری منطقه باستانی یری در سال ۸۴ به پایان رسید.
مدیر کل میراث فرهنگی اردبیل در سال ۸۴ طی بازدید از منطقه اعلام کرد که در سال ۸۵ حریم شهر یری تعیین خواهد شد و این منطقه باستانی به ثبت ملی و جهانی خواهد رسید. ولی در مرداد سال ۸۵ تحقیقات باستان شناسی منطقه تعطیل شد. وی در مرداد سال ۸۶ اعلام کرد که کار طراحی سازه محافظ با اعتباری به مبلغ بیست میلیون تومان انجام خواهد شد در حالی که این کار نیاز به صد میلیون تومان بودجه دارد. در هر صورت تا پایان سال ۸۶ هیچ گونه اقدامی در جهت حفاظت از سنگ افراشتها انجتم نشده بود.
منطقه یری که وسیع ترین منطقه تاریخی استان اردبیل و یکی از با اهمیت ترین مناطق پیش از تاریخ شمال غرب ایران است به شماره ۶۱۶۲ به ثبت آثار ملی رسید. ولی به دلیل عدم حفاظت از منطقه سرمای بی سافقه زمستان سال ۸۶ سنگ افراشتها را مورد حمله قرار داد و در اول بهمن ۸۶ با یک زیر نویسی تلوزیونی در شبکه خبر اعلام شد که ۸۰% از آثار تاریخی منطقه یری بر اثر سرما از میان رفته است. در واقع یکی از با ارزش ترین و بی نظیر ترین آثار باستانی ایران و جهان در اثر بی مسولیتی سازمان میراث فرهنگی از دست رفت و به هیچ وجهه قابل مرمت نیست.

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

عکس های منطقه باستانی یری در روستای پیرازمیان ؛ نقطه عطف در تاریخ

نگاره های مرتبط:

• شهر بابل از آغاز تا پایان
• ماجرای هزار سرباز هخامنشي کشف شده در مصر
• بابل باستان در متون اسلامی
• فیثاغورس
• کشف مومیایی پرقدمت در شهرستان ابهر
• حکمت و فلسفه در ایران باستان
• جغرافیا در یونان
• هفت اقليم زرتشتى
• نخستين‌ مبارزه‌ مذهبي‌ در ايران‌ (به‌ روايت‌ داندامايف‌)
• شهر بابل در کتاب تاریخ دیودور دو سیسیل

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

تصویر نخستین انیمیشین جهان - بزکوهی - شهر سوخته

شهرسوخته زابل شهری پنج هزارساله در دل کویر است که نهان شدن اسرار نهفته‌اش در هر فصل کاوش، باستان‌شناسان و مردم دنیا را حیرت زده به سوی خود جلب می‌کند.

براساس آثار موجود و مکشوفه باستانی، سرزمین سیستان و بخصوص شهر سوخته از گذشته‌های دور دارای تمدن فرهنگی بسیار شکوفا بوده است.

اندک شهرهای باستانی شامل شوش، تپه ملیان در ایران و موهنجارو در پاکستان تنها از لحاظ قدمت با شهرسوخته زابل برابری دارند.

شهرسوخته زابل از پنج بخش شامل، گورستان، منطقه مسکونی، بناهای یادمانی، صنعتی و بخش مرکزی تشکیل شده است.

ساکنان شهرسوخته درپنج هزارسال قبل مواد اولیه ساخت جواهرات را از نقاط دوردستی ازجمله بدخشان افغانستان و خراسان به صورت خام به این مکان وارد می‌کردند.

درشرایط حاضر که نزدیک به دو هزار سال از پایان اسقرار انسان در شهرسوخته زابل گذشته است انواع سفالینه‌ها و ظروف سنگی که بعضاً شکسته هستند را می‌توان درسطح محوطه وسیع این شهر پیدا کرد.

ساکنان شهر سوخته به علت همراه گذاشتن اشیا، ابزار کار، موادغذایی وآرایشی در گور مردگانشان به زندگی پس از مرگ اعتقاد داشته‌اند.

توانمندی‌های منحصر به فرد شهرسوخته از لحاظ داده‌های باستان شناسی بویژه آثارانسانی، جانوری و گیاهی زمینه مناسب رابرای ایجاد پایگاهای متنوع دراین شهر فراهم کرده است.

نگاره های مرتبط:

• شهر بابل از آغاز تا پایان
• نخستين‌ مبارزه‌ مذهبي‌ در ايران‌ (به‌ روايت‌ داندامايف‌)
• زندگی‌ و سلوک‌ بودا
• تاریخ اجتماعی ایران باستان و حمورابی
• باورهای ايلاميان‌ باستان
• منجی موعود در آيين زرتشت
• ظهور مذهب‌ بودایی‌ و باکتریای‌ بودایی
• اديان هند باستان
• باورهاي‌ هيتيها و ميتانيها
• انديشه‌ ايراني‌ قبل‌ از اسلام‌ به‌ روايت‌ بوزاني‌

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

رب‌النّوعهای‌ میتانی‌
۵-۲- در ازمنه‌ی‌ کهن‌، و آن‌ دورانی‌ که‌ مورد نظر است‌، سازش‌ با نیروهای‌ فوق‌ طبیعی‌ یکی‌ از بزرگ‌ترین‌ موارد موفقیّت‌ و پیروزی‌ بود. در ادیان‌ باستانی‌ اعتقاد به‌ آنکه‌ تقدیر و سرنوشت‌ در دست‌ خدایان‌ و ارباب‌ انواع‌ می‌باشد، و به‌ وسیله‌ی‌ سحر و جادو و اهدای‌ هدایا و قربانیها بایستی‌ آنان‌ را رام‌ نموده‌ و سرنوشت‌ را به‌ سود خود برگرداند، اهمیّتی‌ به‌ سزا داشت‌ و به‌ همین‌ جهت‌ بود که‌ تعداد خدایان‌ روز به‌ روز افزونی‌ می‌گرایید و مردم‌ و شاهان‌ به‌ خدایان‌ ملل‌ و اقوام‌ مغلوب‌ احترام‌ و ستایش‌ می‌نمودند.
میان‌ هوریان‌ که‌ با میتانیها هم‌ بسته‌ و متّحد شدند، نیز این‌ چنین‌ روشی‌ موجود بود. خدایان‌ اصلی‌ هوریان‌ عبارت‌ بودند از تَه‌ شوب‌ Teshub ربّالنوع‌ رعد و برق‌ و همسرش‌ هَه‌پیت‌ Hepti یا هِه‌یا Hepہ ربّالنوع‌ خورشید. آنچه‌ که‌ جالب‌ توجّه‌ است‌، به‌ عقیده‌ی‌ هروزنی‌ Hrozny کلمه‌ی‌ عربی‌ حوّا از همین‌ نام‌ مشتق‌ شده‌ است‌.
قبل‌ از آنکه‌ اصولاً پادشاهی‌ میتانی‌ تشکیل‌ شود، عنصر هند و اروپایی‌ به‌ شکل‌ سختی‌ به‌ وسیله‌ی‌ هوریان‌ از میان‌ رفته‌ بود، امّا تأثیری‌ از مذهب‌ آن‌ عنصر هنوز در جامعه‌ی‌ آنان‌ باقی‌ بود و پرستش‌ خدایان‌ آریایی‌ چون‌ میترا Mithra « میتْرَه‌، میثْرَه‌ » وارونَه‌ Vہruna ، اینْدْرَه‌ Indra میانشان‌ رواجی‌ داشت‌ که‌ به‌ نظر می‌رسد پرستش‌ این‌ خدایان‌، ویژه‌ طبقه‌ی‌ ممتاز بوده‌ است‌.
امّا دو خدایی‌ که‌ به‌ عنوان‌ خدایان‌ اصلی‌ میتانی‌ و هوری‌ از آنان‌ یاد شد، یعنی‌ تِه‌شوب‌ خداوندگار رعد و برق‌ و هِه‌پا همسرش‌ ربّالنوع‌ خورشید نیز اصلِ آن‌ اقتباسی‌ است‌ از فکر همان‌ عنصر هند و اروپایی‌، چه‌ آثار و بقایای‌ آیین‌ هند و اروپایی‌ وجود دو سَرْوَر خدای‌ اصلی‌ را که‌ جنبه‌ی‌ طبیعی‌ داشته‌اند، بیان‌ می‌کند، و این‌ دو خدای‌ عمده‌ی‌ طبیعی‌ عبارت‌ بودند از خدای‌ بزرگ‌، ربّالنوع‌ عناصر طبیعی‌، بلندیها و کوهها، تندر و توفان‌ و باران‌؛ ربة‌النوع‌ یا ایزد بانویی‌ که‌ زمانی‌ خورشید، و زمانی‌ زمین‌ به‌ شمار می‌رفته‌ است‌.
از لحاظ‌ عقاید دینی‌، هنر، قوانین‌ و رسوم‌ و آداب‌ میان‌ هوریان‌ و میتانیها با هیتیها تشابه‌ و همانندیهای‌ بسیاری‌ موجود است‌ و به‌ نظر می‌رسد هنگامی‌ که‌ میتانیها به‌ وسیله‌ی‌ هیتیان‌ از میان‌ رفتند، هنر و سایر شئون‌ فرهنگی‌ و تمدّنشان‌ میان‌ ملّت‌ غالب‌ به‌ زندگی‌ خود همچنان‌ ادامه‌ داده‌ باشد. مطابق‌ با اکتشافاتی‌ که‌ شده‌ است‌، هیتیان‌ کناره‌های‌ پایینی‌ دیواره‌های‌ اطاقها را با نقوشی‌ مصوّر می‌کرده‌اند، و این‌ روشی‌ است‌ که‌ پیش‌ از آنان‌ به‌ وسیله‌ی‌ هوریان‌ معمول‌ بود.
به‌ طور کلّی‌ هنر میتانی‌ متأثر از مبادی‌ سومری‌ و تحت‌ تأثیر هنر مصری‌ اژه‌ Egإe قرار داشته‌ است‌. در خانه‌سازی‌ روشی‌ پیشرفته‌ داشتند و بناهای‌ مخصوصشان‌ به‌ نام‌ بیت‌-هیلانی‌ Bit Hilani که‌ شاید به‌ معنی‌ خانه‌ی‌ پنجره‌دار باشد معروف‌ است‌. این‌ بناها از دو قسمت‌ بیرونی‌ و اندرونی‌ تشکیل‌ می‌شده‌ است‌. قسمت‌ بیرونی‌ سرپوشیده‌ بوده‌ و به‌ وسیله‌ی‌ اطاقی‌ پنجره‌دار به‌ اندرونی‌ متّصل‌ می‌شده‌ است‌ که‌ شاید عمدای‌ بوده‌ از برای‌ کنترل‌ در رفت‌وآمد. در شیوه‌ی‌ نقاشی‌ بر درها نیز دستی‌ داشته‌اند و موضوع‌ نقاشیها اغلب‌ فرشتگان‌ و شیر و گاو بوده‌ است‌.

باورهای‌ هیتیها
۵-۳- پرستش‌ و دیانت‌ هیتیان‌، بسیار پیچیده‌تر و دارای‌ نظم‌ و ترتیبی‌ بود. آنچه‌ از مدارکی‌ که‌ در بُغاز کوی‌ فرادست‌ آمده‌، در این‌ باره‌ به‌ ما آگاهیهایی‌ می‌رسانند که‌ به‌ شکل‌ فشرده‌ بازگو می‌گردد.
میان‌ این‌ مردم‌ نیز همچون‌ بسیاری‌ از جوامع‌ و ملل‌ و اقوام‌ باستانی‌، مَحَک‌ و مبنایِ همه‌ چیز دیانت‌ و اصول‌ مذهبی‌ شناخته‌ می‌شد. از نوشته‌های‌ هیتی‌ که‌ به‌ دست‌ آمده‌ است‌، اصطلاحی‌ است‌ که‌ شاید تا اندازه‌یی‌ گویای‌ وضع‌ و شیوه‌ی‌ دینشان‌ باشد در پرستش‌. اینان‌ قومی‌ بودند جنگجو و فاتح‌ سرزمینهای‌ دیگران‌، و همچون‌ موردی‌ که‌ بدان‌ اشاره‌ شد، خدایان‌ عمده‌ی‌ شهرهای‌ بازگشوده‌ را به‌ خدایان‌ خود می‌افزودند و به‌ یکسان‌ به‌ عبادتشان‌ می‌پرداختند. میان‌ هیتیها نیز پرستش‌ دو خدایِ عالی‌ جناب‌، همچون‌ قوم‌ میتانی‌ رواج‌ داشت‌ و به‌ نظر می‌رسد که‌ هوریان‌ و میتانیها که‌ خود این‌ روش‌ را از اقوام‌ هند و اروپایی‌ اخذ کرده‌ بودند، واسطه‌ی‌ این‌ نقل‌ و انتقال‌ بوده‌ باشند. سرور خدای‌ بزرگ‌، خدای‌ تندر و توفان‌ بود و به‌ شهرِ هاتوشا Hattusha تعلّق‌ داشت‌، و همسر او ایزد بانویی‌ بزرگ‌ نیز الاهه‌ی‌ خورشید محسوب‌ می‌شد و متعلّق‌ به‌ شهر آری‌نا Arinna بود. شاید این‌ دو خدا سرپرستی‌ اموری‌ بسیار را به‌ عهده‌ داشته‌ و در ضمن‌ نماینده‌ی‌ پیمان‌ و معاهدات‌ و چیزهایی‌ دیگر نیز بوده‌ باشند. امور مهم‌ و قابل‌ توجّه‌ و گرفتاریها و مشکلاتی‌ که‌ پیش‌ می‌آمد، از این‌ دو خدا به‌ وسیله‌ی‌ کاهنان‌ نظر خواسته‌ می‌شد، قراردادها و پیمانها نیز تحت‌ نظر این‌ خدایان‌ سامان‌ می‌گرفت‌ و در میانِ خدایان‌ مظهر قدرت‌ بودند و همان‌ دو خدایِ عالی‌ جنابِ هوری‌ یعنی‌ تِش‌بو Teshbu و هِه‌پا Hepa محسوب‌ می‌شدند.
میان‌ هیتیان‌ از جانبی‌ دیگر ریشه‌ی‌ کهن‌ گاوپرستی‌ را مشاهده‌ می‌کنیم‌. ربّالنوع‌ بزرگ‌، خداوندگار رعد و توفان‌ به‌ وسیله‌ی‌ حیوانی‌ مقدّس‌، یعنی‌ گاو تظاهر و تجلّی‌ می‌کرده‌ است‌. این‌ حیوان‌ مفید که‌ سابقه‌یی‌ بسیار در تاریخ‌ پرستش‌ دارد، از قدیم‌ترین‌ ایام‌ در آناتولی‌ مورد ستایش‌ قرار گرفته‌ و به‌ همین‌ مناسبت‌ است‌ که‌ کوهستان‌ بلند این‌ سرزمین‌، توروس‌ Tauros یعنی‌ گاونر خوانده‌ شده‌ است‌، و باز به‌ جهت‌ رواجی‌ در پرستش‌ این‌ حیوان‌ و همانندی‌ آن‌ در میان‌ بسیاری‌ از ملل‌ و اقوام‌ که‌ نام‌ «تورو» دارای‌ ریشه‌ی‌ مشترکی‌ است‌ در زبانهای‌ گوناگون‌. این‌ کلمه‌ ظاهراً از یک‌ واژه‌ی‌ سامی‌ و هند و اروپایی‌ مشتق‌ شده‌ است‌، در سامی‌ ثور – در یونان‌ توروس‌ Tauros ، در چک‌ Tor و به‌ آلمانی‌ Sitor نامیده‌ می‌شود.

به‌ هر انجام‌ در آناتولی‌ که‌ کوهستان‌ بلند آن‌ به‌ نام‌ این‌ خدا خوانده‌ شده‌ است‌، مراسم‌ عبادت‌ این‌ خدا در همان‌ کوهستان‌ انجام‌ می‌شده‌ و در آنجا ستایشگاهها و عبادت‌ خانه‌هایی‌ برایش‌ ترتیب‌ داده‌ بودند. به‌ نظر می‌رسد که‌ از این‌ نقطه‌ عبادت‌ این‌ حیوان‌ به‌ جاهایی‌ دیگر و مناطقی‌ که‌ در پرستش‌ این‌ خدا شهرتی‌ دارند نفوذ کرده‌ باشد، و این‌ مناطق‌ عبارت‌اند از: مصر، بابل‌، هند، کشورهای‌ اژه‌ Egإe و حتی‌ اروپا. به‌ این‌ نکته‌ی‌ بسیار مهم‌ نیز باید توجّه‌ داشت‌ که‌ یکی‌ از خاستگاههای‌ بسیار مهم‌ «مهر پرستی‌» یا میترا پرستی‌، یعنی‌ «میترای‌ گاو اوژن‌» را همین‌ منطقه‌ می‌دانند، به‌ ویژه‌ جایی‌ که‌ امروزه‌ همان‌ شهر قونیه‌ در ترکیه‌ است‌ و شواهدی‌ شایان‌ توجّه‌ برای‌ این‌ نظر از سوی‌ پژوهشگرانِ آیین‌ میترایی‌ ارائه‌ شده‌ و نگارنده‌ در کتاب‌ «تاریخ‌ آیین‌ رازآمیز میترایی‌ در شرق‌ و غرب‌» در این‌ مورد پژوهشهایی‌ ارائه‌ کرده‌ است‌.
پرستش‌ خداوندگار رعد و توفان‌ در همه‌ی‌ شهرهای‌ هاتی‌ Hatie مرسوم‌ و رایج‌ بود، و در این‌ شهرها که‌ هر کدام‌ ربّالنوع‌ خود را به‌ نامهایی‌ می‌نامیدند، آنها را پسران‌ ایزدبانو آری‌نا Arina و شوهر او ربّالنوع‌ تندر و توفان‌ و خدای‌ شهر هاتوشا Hattusha می‌دانستند. امّا ایزدبانویی‌ دیگر نیز داشتند که‌ او هم‌ مظهر خورشید بود و به‌ «خورشید آسمان‌» معروف‌ بود. این‌ ایزدبانو نیز ستایش‌اش‌ بسیار رواج‌ داشت‌ و از دوره‌ی‌ جدید امپراتوری‌ هیتی‌ مورد توجّه‌ قرار گرفته‌ و در اواخر این‌ دوره‌ به‌ فرازنای‌ شهرت‌ رسیده‌ و عنوان‌ سَرْوَر خدای‌ اصلی‌ یا خدایِ عالی‌ جناب‌ را برای‌ خود اختصاص‌ داد. این‌ مورد نیز بایستی‌ از گرفته‌هایی‌ باشد از هند و اروپاییان‌ و یا به‌ گمانی‌ ضعیف‌ از کسانی‌ دیگر. چون‌ با عدم‌ کامل‌ روش‌ مادرشاهی‌ و زن‌سالاری‌ Matriarchat در جامعه‌ی‌ هیتی‌ و تضعیف‌ حقوق‌ زن‌ میان‌ آن‌ مردم‌، به‌ نظر نمی‌رسد که‌ روشی‌ اصیل‌ در ایزدبانو پرستی‌ میانشان‌ پیدایی‌ یافته‌ باشد.

به‌ هر انجام‌ مشاهده‌ می‌شود که‌ چگونه‌ عنصر هند و اروپایی‌ در میان‌ ملل‌ و اقوام‌ «آسیانی‌»؛ یعنی‌ بومیان‌ نفوذ کرده‌ و با در هم‌ آمیختگیها اثراتی‌ بسیار بر جای‌ نهادند هر چند این‌ تسلّط‌، پیروزی‌ محدود و بی‌فرجامی‌ بود، امّا این‌ نفوذ دوام‌ یافت‌ و تسلّط‌ آریایییها را مُحْرَز کرد، امّا این‌ تسلط‌ به‌ شکل‌ کامل‌ آن‌ در زمان‌ دیرتری‌؛ یعنی‌ آغاز هزاره‌ی‌ اوّل‌ که‌ شرحش‌ بیاید، مسلّم‌ شد.
در روش‌ مذهبی‌ هیتیان‌، کاهنان‌ و وابستگان‌ معابد دارای‌ مقام‌ و مزایایی‌ بودند. اجرای‌ قانون‌ و عدالت‌ نیز درباره‌شان‌ شدیدتر از دیگر مردم‌ اجرا می‌شد. مجموعه‌ قوانین‌ هیتیها که‌ از این‌ مردم‌ به‌ دست‌ آمده‌، حاوی‌ در حدود صد ماده‌ می‌باشد که‌ نسبت‌ به‌ قوانین‌ سومری‌ و بابلی‌ و اسرائیلی‌ بسیار منصفانه‌تر و تعدیل‌ یافته‌تر است‌، و همچنین‌ است‌ این‌ نسبت‌ به‌ قوانینی‌ که‌ در «وندیداد» کتاب‌ قوانین‌ و شرایع‌ ایرانی‌ آمده‌ است‌. اجرای‌ این‌ قوانین‌ در مورد خلافها و بزههایی‌ که‌ از روحانیان‌ و کارکنان‌ معابد سر بزند، بسیار سخت‌ می‌باشد.
هیتیها در اجرای‌ مراسم‌ و شعایر مذهبیشان‌ وسواسی‌ سخت‌ داشتند و خرافات‌ و اوهام‌ میانشان‌ رواجی‌ بسیار داشت‌. به‌ هنگام‌ اجرای‌ مراسم‌ ستایش‌ و قربانی‌ و سایر آداب‌ مذهبی‌، بیگانگان‌ و خارج‌ از مذهبان‌ به‌ هیچ‌ وجه‌ حق‌ شرکت‌ و دخالت‌ نداشتند و هرگاه‌ چنین‌ امری‌ اتفاق‌ می‌افتاد، سزای‌ متخلّف‌ در هر حالی‌ مرگ‌ ارزانی‌ بود.

چنان‌ که‌ تذکّر داده‌ شد، همچون‌ بسیاری‌ از مردم‌، ملل‌ و اقوامی‌ دیگر، تنظیم‌ امور، وضع‌ قوانین‌، پیشگویی‌، اقدام‌ به‌ کارهایی‌ چون‌ جنگ‌، صلح‌ و ترک‌ مخاصمه‌ و مشکلاتی‌ دیگر به‌ وسیله‌ی‌ دخالت‌ خدایان‌ و رأی‌ آنان‌ حلّ و فصل‌ می‌شد. کاهنان‌ و روحانیان‌ مصدر این‌ کار و میانجی‌ خدایان‌ و آدمیان‌ بودند. اینان‌ برخی‌ با شیّادی‌ و موقع‌شناسی‌ کار را بر مراد خود می‌کردند و پیامهایی‌ از جانب‌ خدایان‌ ابلاغ‌ می‌کردند و در صورتی‌ نیز از کارگزارانِ فرمان‌ روایان‌ بودند و کاری‌ را که‌ سابقه‌ی‌ تاریخی‌ دارد، انجام‌ می‌دادند، یعنی‌ به‌ جای‌ اینکه‌ مورد الهام‌ خدایا خدایان‌ واقع‌ شوند، مورد وحیِ فرمانروا یا فرمانروایان‌ قرار می‌گرفتند. برخی‌ دیگر از این‌ کاهنان‌، مصر و عانی‌ بودند که‌ در حالت‌ صرع‌ کلماتی‌ نامفهوم‌ ادا کرده‌ و گرایندگان‌، آنها را از زبان‌ خدایان‌ می‌پنداشتند. اغلب‌ مراسم‌ مذهبی‌ به‌ وسیله‌ی‌ اهدای‌ هدایا و نذور و قربانی‌ انجام‌ می‌شد. در قربانی‌ مراسمی‌ انجام‌ شده‌ و قربانی‌ به‌ وسیله‌ی‌ کاهن‌ بزرگ‌ ذبح‌ می‌شد. هدایا نیز اغلب‌ عبارت‌ بود از مواد غذایی‌ و چنان‌ به‌ نظر می‌رسد که‌ هیتیها مردمانی‌ پرخور بوده‌اند که‌ خدایانشان‌ این‌ سان‌ شکم‌ باره‌ ساخته‌ شده‌اند. علاوه‌ بر مواد غذایی‌، مشروبات‌ نیز بسیار به‌ حضور خدایان‌ تقدیم‌ می‌شده‌ است‌، چون‌: شیر، عسل‌ و انواع‌ شرابها. در آن‌ دوران‌ نیز قوانینی‌ وجود داشته‌اند. مدنی‌ و قوانینی‌ خدایی‌. کسانی‌ که‌ مرتکب‌ جرم‌ و بزهی‌ مذهبی‌ می‌شدند از جانب‌ خدایان‌ دچار شکنجه‌ها و مکافاتی‌ می‌شدند که‌ اغلب‌ به‌ صورت‌ مرگ‌ ناگهانی‌ و انواع‌ بیماریها و مرضها رویکرد داشت‌.
اینان‌ مردمانی‌ بودند سخت‌ پا بسته‌ به‌ سرنوشت‌ و تقدیر، و برای‌ برگرداندن‌ سرنوشتهایِ بی‌فرجام‌ و ناخوشایند نیز تمهیدات‌ و کارهایی‌ خرافی‌ و شگفت‌ داشتند که‌ خاستگاه‌ سحر و جادو را تشکیل‌ می‌داد. همچون‌ مؤمنان‌ امروزی‌ که‌ با دعا و نذر و هدیه‌ دادن‌ به‌ خدا، وی‌ را تسخیر کرده‌ و موجب‌ می‌شوند که‌ ذات‌ لایزال‌ خدایی‌ در تصمیم‌ خود تجدیدنظری‌ بنماید، برای‌ پیشگیری‌ و دفع‌ مخاطرات‌ به‌ سحر و جادو متوسّل‌ می‌شدند. البته‌ آشکار است‌ که‌ با وسایلی‌ لازم‌ می‌آمد تا از وقوع‌ حوادث‌ آگاهی‌ یابند تا درصد پیشگیری‌ و جادوگری‌ برآیند، و این‌ امر نیز به‌ وسیله‌ی‌ تفأل‌ و غیب‌بینی‌ حاصل‌ می‌شد. در این‌ مورد خرافات‌ و اوهام‌ بسیاری‌ میانشان‌ رایج‌ بود و برای‌ این‌ کار در جامعه‌ و جمعشان‌ طبقه‌یی‌ به‌ وجود آمده‌ بود که‌ گاه‌ سخت‌ وابسته‌ی‌ روحانیان‌ و کاهنان‌ بودند و گاه‌ نقطه‌ی‌ مقابل‌ و حالت‌ دشمنانه‌یی‌ در برابر روحانیها می‌داشتند. پیشگویی‌ و تفأل‌ نیز اغلب‌ همچونان‌ که‌ در سومر و بابل‌ رواج‌ داشت‌، از روی‌ امعاء و احشا و به‌ ویژه‌ جگر قربانیها و گاه‌ استخوان‌ آنها، و همچنین‌ جهت‌ پرواز پرندگان‌ آشکار می‌شد.

اسطوره‌های‌ هیتیها
۵-۴- میان‌ هیتیها نیز چون‌ بسیاری‌ از اقوامی‌ که‌ گرداگردشان‌ را فرا گرفته‌ بودند، افسانه‌ها و داستانهایی‌ مذهبی‌ و اساطیری‌ وجود داشت‌. این‌ افسانه‌ها و اساطیر معرّف‌ و نمایاننده‌ی‌ طرز کار مجمع‌ خدایان‌، اخلاق‌ آنان‌ و روششان‌ می‌باشد. یکی‌ از این‌ افسانه‌ها، ارسطوره‌یی‌ است‌ درباره‌ی‌ ای‌لویان‌کا Illuyanka یا ماربزرگ‌ که‌ بر علیه‌ خدای‌ بزرگ‌ توطئه‌ کرد. بعدها به‌ شکلی‌ که‌ در ادبیات‌ مَزْدَیَسْنان‌ ملاحظه‌ می‌شود، و در گذشته‌، ضمن‌ تفسیر «وندیداد» از آن‌ یاد کردیم‌، دیده‌ می‌شود که‌ مار از جانوران‌ اهریمن‌ آفریده‌ می‌باشد، و مزداپرستان‌ بایستی‌ در نابودی‌ آن‌ بکوشند. به‌ هر انجام‌ «ای‌لویان‌کا» یا مار بزرگ‌ که‌ بر علیه‌ خدایِ عالی‌ جناب‌ نیرنگ‌ و توطئه‌ می‌کند، دامی‌ برایش‌ گسترده‌ می‌شود تا به‌ هلاکت‌ رسد. این‌ دام‌ را یکی‌ از کهتر خدایان‌ به‌ نام‌ ای‌ناراش‌ Inarash تمهید کرده‌ و می‌گسترد تا مهتر خدا را از گزند حفظ‌ کند. «ای‌ناراش‌» مجلس‌ ضیافتی‌ از جمله‌ خدایان‌ تشکیل‌ داده‌ و «ای‌لویان‌کا» را نیز دعوت‌ می‌کند. این‌ مبارزِ مهتر خدا در میهمانی‌ اغفال‌ شده‌ و آن‌ قدر می‌خورد و از شرابهای‌ سُکرآور می‌نوشد که‌ به‌ بیهوشی‌اندر می‌گردد. کهتر خدایان‌ از این‌ چنین‌ حالتی‌ استفاده‌ کرده‌ و آن‌ حریف‌ سرسخت‌ را در بند کرده‌ و به‌ حضور خدایِ عالی‌ جناب‌ می‌برند. خدای‌ بزرگ‌ نیز از موقعیّت‌ مناسب‌ و درماندگی‌ حریف‌ سود برده‌، او را می‌کُشد.
داستانی‌ دیگر که‌ جنبه‌یی‌ لطیف‌ و شاعرانه‌ داشته‌ و حاکی‌ است‌ از روش‌ طبیعی‌ خدایان‌ و خدایانِ فصلی‌، اسطوره‌یی‌ تمّوز Tammose بابلیها. ته‌له‌پی‌نو که‌ ربّالنوع‌ نعمت‌ و فراوانی‌ محصول‌ است‌، در آغاز فصل‌ زمستان‌ به‌ موجب‌ نارضایتی‌ از بندگانش‌ از کشور خود مهاجرت‌ می‌کند. بر اثر این‌ مهاجرت‌ در کشور فقر و گرسنگی‌ و درماندگی‌ پدید می‌شود و خدایانی‌ دیگر در صدد جست‌ و جوی‌ خدای‌ گمشده‌ بر می‌آیند. نخست‌ عقاب‌، آن‌ پرنده‌ی‌ تیزپر به‌ کاوش‌ می‌پردازد و مأیوس‌ می‌شود، پس‌ مهتر خدا، یعنی‌ ربّالنوع‌ رعد و توفان‌ به‌ دنبال‌ ته‌له‌پی‌نو Tإlإpinu خدای‌ گمشده‌ می‌رود، امّا او نیز موفّق‌ نمی‌شود، تا آنکه‌ سرانجام‌ زنبورعسل‌ در آغاز بهار وی‌ را یافته‌ و به‌ کشورش‌ باز می‌گرداند، و در نتیجه‌ با آغاز بهار و ورود خدا، فراوانی‌ و نعمت‌ نیز نیز به‌ مردم‌ باز می‌گردد.

جریانهایی‌ دیگر تا آغاز ورود ایرانیان‌ – کاسیها که‌ بودند؟
۵-۴- پیش‌ از آنکه‌ از کاسیها Kassites سخن‌ گوییم‌، لازم‌ است‌ تا از یک‌ گروه‌ دیگر از هند و اروپاییها گفتگو شود. این‌ گروه‌ را که‌ سواران‌ جنگجویی‌ تشکیل‌ می‌داد، در طول‌ چین‌ خوردگیهای‌ زاگْرُوس‌ Zagros به‌ حرکت‌ در آمدند تا در قسمت‌ جنوبی‌، محلی‌ که‌ بعد مکانی‌ بسیار مشهور شد از برای‌ پرورش‌ اسب‌ نفوذ یافتند. برحسب‌ معمول‌، تکاپو و جنبش‌ این‌ گروه‌ در نخست‌ بسیار پر حاصل‌ و شایان‌ توجّه‌ بود، امّا بعدها چون‌ در اقلیت‌ قابل‌ ملاحظه‌یی‌ قرار گرفتند، به‌ تدریج‌ در توده‌ی‌ کاسیها مستهلک‌ شدند.
تا این‌ زمان‌ که‌ امتداد آن‌ تا آغاز هزاره‌ی‌ اوّل‌ پیش‌ از میلاد ادامه‌ دارد، هر چند عنصر هند و اروپایی‌ تفوّقی‌ قابل‌ ملاحظه‌ نداشته‌، امّا با وجود آنکه‌ در یک‌ اقلیت‌ قابل‌ توجّهی‌ میان‌ اقوام‌ بومی‌ آسیانی‌ قرار داشته‌، تأثیر بسیار عمیقی‌ بخشیده‌ است‌. اینان‌ به‌ زودی‌ با عناصر بومی‌ در هم‌ آمیخته‌ و تشکیل‌ یک‌ نژاد دو رگه‌یی‌ را می‌دادند. اندک‌ مدّتی‌ نمی‌گذشت‌ که‌ این‌ نژاد دورگه‌ دارای‌ تشکیلات‌ سیاسی‌، نظامی‌، مدنی‌ و فرهنگیِ شگرفی‌ شده‌ و اهمیّتی‌ در خورِ گفتگو پیدا می‌کردند، اهمیّتی‌ در تمام‌ شئون‌ فرهنگی‌ و تمدّن‌ که‌ تا پیش‌ از اختلاط‌ و آمیختگی‌ اثری‌ از آن‌ آشکار و هویدا نبود.
کشورهایی‌ که‌ در آغاز تنها از امیرنشینهایی‌ کوچک‌ تشکیل‌ می‌شدند و روشهایی‌ داشتند چون‌ فئودالیسم‌ و ملوک‌ الطوایفیِ اروپای‌ سده‌های‌ میانه‌؛ یعنی‌ تشکیلاتی‌ پراکنده‌ از شهرهایی‌ مستقل‌ Villes-Etats و حوزه‌های‌ مذهبی‌ مستقل‌ Temples-Etats بودند، با این‌ تحریک‌ خارجی‌، یعنی‌ نفوذ هند و اروپایی‌ به‌ زودی‌ به‌ صورت‌ اتحادیه‌هایی‌ مقتدر و کشورهایی‌ با روشی‌ شاهنشاهی‌ و اداره‌ی‌ حکومتی‌ مرکزی‌ در می‌آمدند. چنان‌ که‌ ملاحظه‌ شد، این‌ چنین‌ وضعی‌ در مورد هیتیها و پس‌ از آن‌ حکّام‌ میتانی‌ رخ‌ داد، و اینک‌ مشاهده‌ خواهیم‌ نمود که‌ این‌ چنین‌ موردی‌ چگونه‌ درباره‌ی‌ کاسیها اتّفاق‌ می‌افتد.
امّا سرانجام‌ بخش‌ عمده‌ی‌ قبایلی‌ که‌ تشکیل‌ دهنده‌ی‌ شعبه‌ی‌ شرقی‌ هند و اروپایی‌ بودند، به‌ جانب‌ مشرق‌ روان‌ شدند. گذرگاهشان‌ از ماوراءالنّهر، جیحون‌، آمودریای‌ جدید بود که‌ پس‌ از توقّف‌ اندکی‌ در بلخ‌ «باکتریا» از معابر هندوکش‌ گذشته‌ و راه‌ هند را دنبال‌ نمودند و در طول‌ پن‌دی‌شیر Pandishir ورودهای‌ کابل‌ فرود آمدند.

قسمت‌ مرکزی‌ کوههای‌ لرستان‌ کنونی‌،یا زاگْرُوس‌ Zagros قدیم‌ مسکن‌ کاسیها بوده‌ است‌، که‌ بعدها نفوذ و قدرتشان‌ به‌ جانب‌ شمال‌ و مشرق‌ در مقطعی‌ از زمان‌ به‌ صورت‌ تدریجی‌ گسترده‌ شده‌ است‌ شاید نخستین‌ تهدید مستقیم‌ این‌ کوهنشینان‌ آرام‌ و صلح‌جو متوجّه‌ بین‌النّهرین‌ شده‌ باشد. این‌ مردمان‌ جهت‌ معاش‌ و زندگی‌ بهتر، به‌ تدریج‌ از کوهها پایین‌ می‌آمدند و در دشت‌ استقرار می‌یافتند، و چون‌ عدّه‌شان‌ افزون‌ و انبوه‌ شد، به‌ شکل‌ هجوم‌ به‌ بابل‌ تاخته‌ و با آرامی‌ شگرفی‌ آنجا را فتح‌ کردند. در تاریخ‌ بین‌النّهرین‌ تسلّط‌ این‌ قوم‌ طویل‌ترین‌ تسلّط‌ خارجی‌ است‌ که‌ مدّت‌ پانصد و هفتاد و شش‌ سال‌ به‌ درازا کشید و سرانجام‌ به‌ سال‌ هزار و صد و هفتاد و یک‌ پیش‌ از میلاد این‌ تسلّط‌ به‌ پایان‌ رسید.

قدیم‌ترین‌ منابعی‌ که‌ به‌ ذکر کاسیان‌ در آن‌ اشاره‌ شده‌ است‌، مدارکی‌ است‌ متعلّق‌ به‌ قرن‌ بیست‌ و چهارم‌ پیش‌ از میلاد از عهد این‌شوشی‌ناک‌ Inshushinak ایلامی‌. به‌ نظر می‌رسد که‌ این‌ قوم‌ در طی‌ هزاره‌ی‌ سوم‌ اهمیّتی‌ چندان‌ نداشته‌اند. آشوریان‌ آنان‌ را به‌ نام‌ کاسی‌ Kassi می‌شناختند و این‌ نام‌ به‌ شکل‌ کوسایویی‌ Cossإens توسط‌ استرابو Strabo به‌ کار رفته‌ است‌. به‌ نظر برخی‌ از محقّقان‌ نام‌ شهر قزوین‌ و همچنین‌ دریای‌ خزر چه‌ بسا معرّف‌ خاطره‌یی‌ از این‌ قوم‌ باشد که‌ در نواحی‌ جنوب‌غربی‌ دریای‌ خزر مسکن‌ داشته‌اند.
عنصر هند و اروپایی‌ در اینجا تأثیر عمیق‌ خود را بر کاسیها نهاده‌ است‌، و البته‌ اختلاط‌ و آمیزش‌ آنان‌ با عنصر هند و اروپایی‌ در آن‌ هنگامی‌ عملی‌ شده‌ بود که‌ در دامنه‌های‌ زاگْرُوس‌ مسکن‌ داشتند. تأثیر تمدّن‌ و فرهنگ‌ هند و اروپاییان‌ در اینجا نیز به‌ عنوان‌ نیروی‌ محرکی‌ به‌ کار رفت‌ و اثر شایان‌ خود را بخشید.
روشهای‌ مذهبی‌ و پرستش‌ و دیانت‌ میان‌ این‌ قوم‌ از عناصر بسیاری‌ تشکیل‌ می‌شد. چنان‌ که‌ از نوشته‌های‌ بابلی‌ برمی‌آید، میان‌ این‌ قوم‌ آیینهای‌ چندی‌ در کنار هم‌ وجود داشتند. اصل‌ دیانت‌ و خدایان‌ آسیانی‌ که‌ آیین‌ کهن‌ خودشان‌ بود، تمدّن‌، فرهنگ‌ و آیین‌ هند و اروپایی‌ را نیز از همین‌ عنصر اخذ کرده‌ بودند و با توقّف‌ طولانی‌ که‌ در بابل‌ داشتند، تحت‌ تأثیر فرهنگ‌ و دیانت‌ بابلی‌، پرستش‌ خدایان‌ بابلی‌ نیز میانشان‌ رواج‌ پیدا کرد.
خدای‌ بزرگشان‌ که‌ در میان‌ اقوام‌ «آسیانی‌» سابقه‌یی‌ کهن‌ دارد به‌ نام‌ کاشو Kashshu ] کاش‌شو [ نامیده‌ می‌شده‌ و بدون‌ شک‌ این‌ نام‌ «= کاشو» مبدیی‌ بوده‌ است‌ از برای‌ وجه‌ تسمیه‌ی‌ نام‌ قومی‌ آنها به‌ «کاشی‌، کاسی‌». دو خدای‌ دیگر آنان‌ شوریاش‌ Shuriash و مازوتاش‌ Masouttash وظایف‌ و تعهّدات‌ و کارهایی‌ داشتند چون‌ دو خدای‌ بابلی‌ شَمَش‌ Shamash و نی‌نورتا Ninorta . همین‌ دو خدا در هند نیز پرستش‌ می‌شدند به‌ نامهای‌ سوریا Souria و ماروت‌ Marout . خدایان‌ دیگر آنها ماروتاش‌ Maroutash یا همان‌ ماروت‌ هندی‌ ، و شوریاشن‌ Shuriashn یا همان‌ سوریای‌ هند و Surya hindou و بوریاش‌ Buriash که‌ همان‌ بوره‌آس‌ Borإas یونانی‌ است‌ بود. این‌ خدایان‌ جملگی‌ در میان‌ بابلیان‌ پرستش‌ و رواجی‌ داشت‌ و آنان‌ به‌ خدایان‌ کاسیها احترام‌ می‌گذاشتند، امّا با سقوط‌ کاسها خدایان‌ آنان‌ نیز از یادها رفت‌ و پرستششان‌ متروک‌ ماند.
عنصری‌ دیگر از نفوذ هند و اروپایی‌، چنان‌ که‌ در حکومت‌ میتانی‌ نیز موجود بود، جنبه‌ی‌ تقدّس‌ بسیار اسب‌ بود. میان‌ کاسیان‌ اسب‌ نشانه‌ی‌ الاهی‌ محسوب‌ می‌گشت‌ و محتملاً به‌ وسیله‌ی‌ طبقه‌ی‌ حاکمه‌ این‌ اصل‌ شیوع‌ پیدا کرده‌ بوده‌ است‌، و چنان‌ که‌ بعداً در قسمتهایی‌ دیگر ملاحظه‌ خواهد شد، اسب‌ مقامی‌ بسیار بزرگ‌ یافته‌ و جزء عناصر مذهبی‌ و مورد ستایش‌ قرار می‌گیرد.
کاسیها در بابل‌ یا مستقیم‌ و یا غیرمستقیم‌، و یا خود آگاهانه‌ و یا بدون‌ قصد و تأملی‌، بر اثر موقعیتِ شرایط‌ تمدّن‌، روش‌ اصلی‌ خود را همچنان‌ به‌ موازات‌ مواردی‌ که‌ اخذ می‌کردند نگاه‌ داشتند. اسب‌ و پرورش‌ آن‌، و اهمیّت‌اش‌ که‌ از هند و اروپاییان‌ گرفته‌ بودند، به‌ وسیله‌ی‌ آنها در بین‌النّهرین‌ به‌ همراه‌ ارابه‌ی‌ جنگی‌ رواج‌ یافت‌. چنان‌ که‌ به‌ نظر می‌رسد آنان‌ خظ‌ خود را از دست‌ داده‌ بودند، چه‌ لوحه‌ها، مُهرها و چیزهایی‌ دیگر که‌ از آنان‌ به‌ وسیله‌ی‌ کاوشهایی‌ دستیاب‌ شده‌ است‌، با خط‌ سومری‌ است‌. امّا سرانجام‌ دوران‌ آنها منقضی‌ شد، به‌ نظر می‌رسد که‌ بابلیان‌ موجب‌ این‌ افول‌ و شکست‌ بوده‌ باشند، امّا این‌ چنین‌ نیست‌، بلکه‌ ایلام‌ موجب‌ این‌ افول‌ شد، چون‌ به‌ هنگامی‌ که‌ کاسیان‌ همچنان‌ با قدرت‌ و تسلّط‌ بابل‌ را زیر فرمان‌ داشتند، نخستین‌ دولتی‌ که‌ تجدید قوایی‌ نموده‌ و نیرویی‌ شایان‌ یافت‌، ایلام‌ بود که‌ ضربتی‌ قاطع‌ بر کاسیان‌ وارد کرده‌ و آنان‌ را برانداخت‌.

در واپسین‌ قسمت‌ این‌ بند لازم‌ است‌ تا باری‌ دیگر از ایلام‌ سخنی‌ به‌ میان‌ آید. در خلال‌ هزاره‌ی‌ سوم‌ با روی‌ کار آمدن‌ سلسله‌یی‌ جدید در ایلام‌، یک‌ دوران‌ طلایی‌ برای‌ این‌ کشور به‌ وجود آمد، و فرمانروایانی‌ مقتدر چون‌: شوت‌روک‌ناهون‌ته‌ Shutruk- Nahhuntإ ، کوتیر- ناهون‌ته‌ Kutir-Nahhuntإ و شیل‌هاک‌این‌شوشی‌ناک‌ Shilhak-Inshushinak به‌ بسط‌ قدرت‌ و عظمت‌ ایلام‌ پرداختند. یکی‌ از اسلاف‌ این‌ فرمانروایان‌، یعنی‌ اون‌تاش‌-هوبان‌ Untash-hudan یا اون‌تاش‌-گال‌ UNtash- Gal که‌ در بخش‌ گذشته‌ از وی‌ سخن‌ گفتیم‌، شاهنشاهی‌ عظیمی‌ تشکیل‌ داد که‌ به‌ وسیله‌ی‌ آشوریها از میان‌ رفت‌. وی‌ پادشاهی‌ بود که‌ به‌ سازندگی‌ و بنای‌ معابد و رواج‌ هنرها توجّه‌ خاصّی‌ داشت‌، از همسرش‌ به‌ نام‌ ناپی‌راسو Napirasou مجسمه‌یی‌ برنزی‌ بر جای‌ مانده‌ که‌ هر گاه‌ به‌ مقیاس‌ آن‌ به‌ داوری‌ بپردازیم‌، تندیسه‌یی‌ است‌ که‌ شاهکار هنر فلزکاری‌ در آن‌ عهده‌ می‌باشد، و از این‌ مجسمه‌ی‌ گرانبها در موزه‌ی‌ «لوور» نگاهداری‌ می‌شود.

اوج‌ عظمت‌ و قدرت‌ ایلام‌ در زمان‌ شوت‌ روک‌- ناهون‌ته‌ اوّل‌ «۱۲۰۷-۱۱۷۱ پ‌- م‌» بود. وی‌ نیز چون‌ «اون‌تاش‌- گال‌» علاقه‌ی‌ وافری‌ به‌ معبدسازی‌، راهسازی‌ و زیبایی‌ شهرها داشت‌. از موقعیتی‌ استفاده‌ کرده‌ و در رأس‌ سپاه‌ آشور به‌ بابل‌ حمله‌ کرد و در آنجا آخرین‌ فرمانروای‌ کاسی‌ را برانداخت‌ و پسر خود کوتیر-ناهون‌ته‌ را به‌ عنوان‌ فرمانروا بر مسند نشانید. کوتیر- ناهون‌ته‌ مجسمه‌ی‌ مردوک‌ Marduk خدای‌ بزرگ‌ بابلی‌ را به‌ شوش‌ منتقل‌ کرد و بدین‌سان‌ بود که‌ بابل‌ از تسلّط‌ کوهنشینان‌ ایرانی‌ آسوده‌ شده‌ و به‌ زیر فرمان‌ دشت‌نشینان‌ متمدّن‌ ایرانی‌ در آمد.

امّا فرازنای‌ عظمت‌ سیاسی‌ و گستردگی‌ شاهنشاهی‌ بزرگ‌ ایلام‌ در زمان‌ شیل‌هاک‌-این‌ شوشی‌ناک‌ بود «۱۵۱۱-۱۱۶۵ پ‌. م‌». از اطراف‌ مرزهای‌ شاهنشاهی‌ هر چه‌ بیشتر وسعت‌ یافته‌ و گسترده‌ می‌شد. از شمال‌ تا «کرکوک‌» به‌ قلمرو ایلام‌ در آمد، آشوریان‌ به‌ سختی‌ عقب‌ رانده‌ شدند و بابل‌ در محاصره‌ در آمد. خطّه‌ی‌ شاهنشاهی‌ ایلام‌ تمامی‌ درّه‌ی‌ دجله‌، و قسمت‌ قابل‌ ملاحظه‌ی‌ خلیج‌فارس‌ و سلسله‌ جبال‌ زاگْرُوس‌ و جمله‌ی‌ قسمت‌ غربی‌ ایران‌ بود. تمامی‌ این‌ قسمت‌ در سایه‌ی‌ اتحادی‌ بود که‌ شاهنشاهی‌ بزرگ‌ ایلام‌ را به‌ وجود آورد.

در سایه‌ی‌ چنین‌ قدرتی‌ عکس‌العملی‌ شدید نسبت‌ به‌ فرهنگ‌ خارجی‌ پیشین‌ امری‌ ضروری‌ و حتمی‌ بود. پس‌ زبان‌ و خط‌ ایلامی‌ مقدم‌ رواجی‌ یافت‌ و تمامی‌ کتیبه‌ها و الواح‌ به‌ خط‌ ایلامی‌ مقدم‌ نوشته‌ می‌شد. همچنین‌ در پرتو چنین‌ شاهان‌ مقتدری‌ که‌ سیادت‌ و عظمت‌ را باز گردانده‌ بودند، ابتدا قهرمانی‌ و بعد تقدّس‌ و آن‌ گاه‌ جنبه‌ی‌ خداییشان‌ محرز شد. این‌شوشی‌ناک‌ خدای‌ ملّی‌ اعلام‌ گشت‌ و پادشاهان‌ در طول‌ حیات‌ خود در زمره‌ی‌ خدایان‌ محسوب‌ می‌شدند.

امّا در پی‌ این‌ عظمت‌ و مجد درخشان‌، دوران‌ انحطاط‌ و فروافتادگی‌ سریعی‌ پیش‌ آمد. در پایان‌ هزاره‌ی‌ دوم‌ پیش‌ از میلاد، هنگامی‌ که‌ اختلافاتی‌ داخلی‌ در شاهنشاهی‌ ایلام‌ بروز کرد، در بابل‌ سلسله‌یی‌ جدید و قدرتمند به‌ وجود آمد که‌ پادشاه‌ آن‌ نبوکدنصر Nabuchodonosor ] بخت‌النصر [ بود. این‌ پادشاه‌ با حمله‌یی‌ سریع‌ و قاطع‌ ایلام‌ را تسخیر کرده‌ و شوش‌ را ویران‌ ساخت‌ و مجسمه‌ی‌ مردوک‌ Marduk خدای‌ بزرگ‌ بابلی‌ را به‌ معبد خود باز گرداند. دگرباره‌ سکوت‌ و فرو مردگی‌یی‌ بر ایلام‌ سایه‌ افکن‌ شد که‌ در حدود سه‌ قرن‌ به‌ طول‌ انجامید. در چنین‌ هنگامی‌ دو دولت‌ نوخاسته‌ی‌ آشور و بابل‌ در سر تصاحب‌ فلات‌ به‌ رقابت‌ و جنگ‌ پرداختند. در فلات‌ دیگر جنبشی‌ چنان‌ که‌ پیش‌ از این‌ جریان‌ داشت‌، دیده‌ نمی‌شد، امّا یک‌ سره‌ فرو مرده‌ نیز نبود، بلکه‌ در انتظار حوادثی‌ بود تا در چند سده‌ بعد، منجر به‌ حوادث‌ بزرگی‌ در دنیای‌ کهن‌ گردد

منبع

نگاره های مرتبط:

• شهر بابل از آغاز تا پایان
• انديشه‌ ايراني‌ قبل‌ از اسلام‌ به‌ روايت‌ بوزاني‌
• نخستين‌ مبارزه‌ مذهبي‌ در ايران‌ (به‌ روايت‌ داندامايف‌)
• اديان هند باستان
• دلایل فروپاشی یا شکست ساسانیان از اعراب
• فروپاشى دولت ساسانى و گروش ايرانيان به اسلام
• مقام زن در تمدن سومر باستان
• باورهای ايلاميان‌ باستان
• زندگی‌ و سلوک‌ بودا
• ظهور مذهب‌ بودایی‌ و باکتریای‌ بودایی

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |

(از آنندراج ).

نگاره های مرتبط:

• شهر بابل در کتاب مقدس قاموس
• شهر بابل از آغاز تا پایان
• مقام زن در تمدن سومر باستان
• آیا معجزه یونانی واقعا رخ داده است؟
• شهر بابل در کتاب تاریخ دیودور دو سیسیل
• ایزد زرتشتی : بهرام
• بابل باستان در متون اسلامی
• بختنصر (بُختُ نَصَّر)
• یادکردهاى دین زرتشت در متون مانوى
• تاثیر موسیقی ایران در موسیقی اسلامی

© eni برای تاریخ ما, | لینک نگاره |