اگر به نقشة جغرافیایی خاور نزدیک بازگردیم و مسیر مشترک دجله و فرات را از خلیج فارس تا آنجا که به یکدیگر میرسند (نزدیک شهرچة تازة قرنه) تعقیب کنیم, و آنگاه در امتداد فرات به طرف باختر پیش رویم, در شمال و جنوب این شهر, شهرهای زیرخاکرفتة قدیمی سومری را خواهیم یافت که عبارتند از اریدو (اکنون ابوشهرین)؛ اور (اکنون مقیر)؛ اوروک (در تورات معروف به نام ارک و اکنون الورکاء)، لارسا ( در تورات الاسار و اکنون سنکرة)؛ لاگاش (اکنون شرپورله)؛ نیپور (نفر) ونیزین. چون نهر فرات را، در مسیر آن به طرف شمال باختری و به جانب بابل،که روزی نامدارترین شهر بینالنهرین بوده است، تعقیب کنیم، درست در خاور بابل، شهر کیش را خواهیم یافت که جایگاه کهنترین فرهنگ شناخته شده در این ناحیه است. نزدیک صدکیلومتر دیگر که در امتداد این نهر به طرف بالا حرکت کنیم، به شهر آگاده میرسیم که در زمانهای دور پایتخت کشور اکد بوده است. تاریخ قدیم بینالنهرین، از یک لحاظ، عبارت از کوششی بوده است که ملتهای غیرسامی ساکن شهرهای سومر برای حفظ استقلال خود، در برابر هجوم و مهاجرت سامیان از کیش و آگاد و مراکز دیگر عمرانی شمال، به کار میبردهاند. این نژادهای مختلف در ضمن این مبارزه، بیآنکه خود آگاه باشند، دست به دست یکدیگر داده و طرح نخستین تمدن دامنهداری را ریختهاند که تاریخ از آن آگاه است و، از لحاظ ایجاد و ابداع، از همة تمدنهای دیگر بزرگتراست.
کاوشهایی که سبب بیرون آمدن این تمدن و فرهنگ فراموششده از زیر خاک گردید، خود، در واقع از گیرندهترین داستانهای باستانشناسی است، آنان که ما به غلط ایشان را «قدما» میخوانیم – یعنی یونانیان و رومیان و یهودیان – چیزی از سومر نمیدانستند. ظاهراً نبایستی هرودوت، مورخ یونانی، چیزی از سومر شنیده باشد، و اگر چیزی به گوشش خورده، چون فاصلة سومر تا زمان او از فاصلة وی تا زمان ما بیشتر است، از ذکر آن صرف نظر کرده است. بروسوس، مورخ بابلی، که در حدود ۲۵۰ قم کتاب خود را نوشته، تنها از راه افسانهها چیزی از سومر میدانست. وی در کتاب خود از نژادی از مردم غولپیکر نام میبرد که در زیر فرمان شخصی بودهاند به نام اوآنس، که از خلیجفارس برآمده و با خود هنر کشاورزی و فلزکاری و نوشتن را همراه آورده است. سپس میگوید: «اوآنس همه چیز را، که برای بهبود زندگی آدمیزاد لازم بود، از خود برجای گذاشت. از زمان وی تاکنون، هیچ چیز اختراع نشد.» تا دو هزار سال از زمان بروسوس نگذشت، سرزمین سومر کشف نشد. در ۱۸۵۰ هینکس دریافت که خط میخی – یعنی خطی که با فشار دادن کنار تیز قلم فلزی بر خشت خام نوشته میشده و در زبانهای سامی خاور نزدیک به کار میرفته – از ملتی کهنتر به عاریت گرفته شده که بیشتر لغات زبان مورد استعمال آنان غیرسامی بوده است؛ اوپرت به این ملت فرضی نام «سومریان» را داد. در همان زمان، راولینسن و دستیارانش در خرابههای بابل لوحههایی گلی یافتند که این زبان قدیمی بر آنها نقش شده بود و در فاصلة سطرها، به همان طریق که اکنون در دانشگاهها مرسوم است، ترجمة بابلی آنها وجود داشت. در سال ۱۸۵۴ دو نفر انگلیسی محل شهرهای اور و اریدو و اوروک را کشف کردند؛ در پایان قرن نوزدهم، مکتشفان فرانسوی خرابههای لاگاش را یافتند و در آنها لوحههایی مشتمل بر سرگذشت شاهان سومری به دست آوردند: در زمان خود ما، پروفسور وولی، استاد دانشگاه پنسیلوانیا، و جمعی دیگر شهر کهنة اور را کشف کردند؛ در همین شهر است که سومریان، ظاهراً به سال ۴۵۰۰ قم، به فرهنگ و تمدنی دست یافتهاند. به این ترتیب است که دانشمندانی از ملتهای مختلف، در فصلی از یک داستان بیپایان و مرموز، با یکدیگر همکاری کردهاند، که در آن داستان علمای باستانشناسی وظیفة کارآگاهی را انجام میدهند، و آنچه میخواهند کشف کنند چیزی جز حقایق تاریخی نیست. با همة این احوال، تازه آغاز کار اکتشاف و تحقیق در سومر است، و نمیتوان گفت که، پس از کاوش زمین و مطالعه در چیزهای به دست آمده و انجام کارهایی نظیر آنچه طی مدت صد سال اخیر در مصر صورت گرفته، از صحنة تمدن و تاریخ چه دورنماها پیشچشم ما گشوده خواهد شد.
با وجود تمام پژوهشهایی که شده، نمیتوان گفت سومریان از چه نژادی هستند و از کدام راه به سرزمین سومر درآمدهاند. شاید از آسیای میانه یا قفقاز یا ازمنیه برخاسته و از شمال به جنوب بینالنهرین، همراه دو نهر دجله و فرات، پیش آمدهاند؛ چنین است که اسنادی از قدیمترین فرهنگ آنان در آشور دیده میشود، و نیز احتمال دارد، همانگونه که از اساطیر برمیآید، از راه دریا و از خلیج فارس، یا از مصر یا از جای دیگر مهاجرت کرده و در امتداد دو نهر به سرزمین سومر آمده باشند؛ شاید اصل ایشان از شوش باشد، چنانکه در میان مخلفات آنان سری از قیر پیدا کردهاند که مشخصات مردم سومری را دارد؛ نیز ممکن است از این حد هم دورتر برویم و بگوییم که سومریان اصل مغولی داشتهاند، چه در زبان ایشان بسیار لغات است که به کلمات مغولی شباهت دارد. به طور خلاصه باید گفت که هنوز در این باره چیزی قطعی نمیدانیم.
آثار باقیمانده نشان میدهد که آن مردم کوتاه بالا و تنومند بوده و بینی بلند و راست و غیرسامی داشتهاند؛ پیشانی کمی به عقب، و چشمان به طرف پایین متمایل بوده است. بیشتر آنان ریش میگذاشتند و پارهای موی صورت خود را میتراشیدند، ولی اکثریت آنها تنها موهای پشت لب را میستردهاند. از پوست گوسفند و پشم تابیدة نازک برای خود لباس تهیه میکردند؛ زنان روپوشی، از روی شانة چپ، بر بدن خود میانداختند، و مردان پوشش خود را به کمر میبستند و نیمة بالای تنشان برهنه میماند. ولی با پیشرفت تمدن لباس هم بلندترشد، و به جایی رسید که همة بدن خود را، تا گردن، با آن میپوشانیدند؛ زنان و مردان خدمتکار در داخل خانه تنها پوششی به کمر خود میبستند و بالاتنة آنان برهنه بود؛ معمولا کلاهی بر سر و نعلینی برپا داشتند؛ ولی زنان ثروتمند کفشهایی بیپاشنه از پوست نرم میپوشیدند که روی آن بندی شبیه بند کفشهای امروزی داشت. دستبند و گلوبند و پابند و انگشتری و گوشواره اسباب آرایش زنان سومری بود، و مانند زنان امروز امریکا با این تزیینات اندازة ثروت شوهران خود را نمایش میدادند.
در آن هنگام که تمدن سومریان به اندازة کافی قدمت پیدا کرده بود- یعنی در حدود ۳۰۰’۲ قم- شاعران و دانشمندان ایشان در صدد تدوین تاریخ قدیم قوم خود برآمدند. شاعران داستانهایی دربارة آفرینش و بهشت نخستین، و طوفان سهمناکی که در نتیجة گناهکاری یکی از پادشاهان قدیم پیدا شد و آن بهشت را در خود غرق کرد، تألیف کردند. این داستان طوفان را بابلیان و عبرانیان گرفتند، و پس از آن پارهای از معتقدات مسیحی شد. در آن هنگام که استاد وولی به سال ۱۹۲۹ در خرابههای اور کاوش میکرد، در عمق زیادی از سطح زمین به طبقهای از گل رسوبی به ضخامت دو مترونیم رسید که، بنا به گفتة او، پس از یک فیضان عظیم نهر فرات حاصل شده و در ذهن نسلهای متوالی خاطرة آن به نام طوفان برجای مانده است. در زیر این طبقة رسوبی، بازماندههای تمدن پیش از طوفان دیده میشود؛ این مربوط به دورهای است که بعدها شاعران به آن نام دورة طلایی آن سرزمین را دادند.
در همین اثنا، کاهنان تاریخنویس درصدد آن برآمدند تا گذشتهای چنان طولانی اختراع کنند که برای بسط و تکامل تمام شگفتیهای مدنیت سومری کافی باشد. از پیش خود فهرستی برای نام شاهان قدیم جعل کردند و تاریخ سلسلههایی را که پیش از طوفان در سومر حکومت میراندهاند تا ۴۳۲۰۰۰ ق م عقب بردند؛ برای دو تن از این شاهان، به نام تموز و گیلگمش، داستانهای شگفتانگیزی ساختند؛ این داستانها چنان شهرت و نفوذ یافت که گیلگمش بعدها قهرمان بزرگترین افسانة منظوم بابلی شد، و تموز در جمع خدایان بابلی، و بعدها به صورت آدونیس یونانیان، درآمد. شاید آن کاهنان، در اندازة مدت تمدن خود، کمی به راه گزاف رفته باشند. ولی، با ملاحظة اینکه خرابههای نیپور در عمق بیست متری سطح زمین پیدا شده، میتوانیم تخمینی از عمر این تمدن به دست آوریم. چون آثار سارگن اکدی تقریباً در نیمة این عمق واقع است، و تاریخ سطح زمین به حدود اوایل دورة میلادی میرسد، میتوان گفت که زمان آبادی نیپور به تاریخ ۵۲۶۲ ق م میرسد. چنان به نظر میرسد که سلسلة فرمانروایان نیرومندی در کیش به تاریخ ۴۵۰۰ قم، و در اور به تاریخ ۳۵۰۰ قم بر تخت سلطنت تکیه زده باشند. نخستین صحنة نزاع میان نژادهای سامی در رقابت و همچشمی میان این دو مرکز قدیم تمدن به چشم میخورد؛ این همان نزاعی است که، در تاریخ خاور نزدیک، داستان خونین پیوستهای را سبب شده است که آغاز آن به زمان قدرت و عظمت کیش سامی میرسد، و در زمان فتوحات دو شاه سامی، سارگن اول و حموربی، ادامه پیدا میکند و به استیلای دو سردار «آریایی»، یعنی کوروش و اسکندر، در قرنهای ششم و چهارم قبل از میلاد، بر بابل میرسد؛ مبارزة میان مسلمانان و مسیحیان بر سر دستیافتن بر بیتالمقدس در پی آن میآید، و پس از آن رقابتهای بازرگانی است که هنوز در این ناحیه دیده میشود، و اینک انگلیسها نیز کوشش بر آن دارند تا اقوام سامی را، که در خاور نزدیک با یکدیگر پیوسته در حال کشمکش به سر میبردند، در تحت نفوذ خود درآورند و در این منطقه صلح و آرامش را برقرار سازند.
از روی لوحهای گلی اسناد و گزارشهای ۳۰۰۰ سال قم، که به دست کاهنان نگاهداری میشده و در خرابههای اور به دست آمده، داستان نسبتاً دقیق به پا خاستن شاهان، و شهرها و تاجگذاریها و پیروزیهای پیوسته و مراسم تدفین باشکوه ایشان، در شهرهای اور و لاگاش و اوروک و نظایر آنها، به دست میآید. البته آن مورخان در وصف حوادث مبالغة فراوان کردهاند، چه تاریخنویسی، و نیز جانبداری مورخان در نوشتن تاریخ، از اموری است که به زمانهای بسیار دور میرسد. یکی از آن شاهان، به نام اوروکاژینا، که در لاگاش فرمان میراند، و پادشاه مستبد مصلح روشنفکری بوده، فرمانهایی صادر کرده و، بنابر آنها، سوءاستفاده و بهرهکشی ثروتمندان و کاهنان را از فقیران و دیگر مردم ممنوع ساخته است. در یکی از فرمانها چنین آمده است، «کاهن بزرگ از این پس حق ندارد که در باغ مادر فقیر داخل شود و از آنجا چوب بردارد یا از میوههای آن مالیاتی بگیرد.» همین شاه عوارض دفن مردگان را به پنج یک آنچه بود تقلیل داد، و کاهنان و مأموران بزرگ را از این کار ممنوع ساخت که آنچه را مردم، از مال و چهارپا، به خدایان پیشکش میکنند میان خود تقسیم کنند. یکی از چیزهایی که شاه به آن می بالیده این بوده است که «به ملت خود آزادی بخشیده است.» بیگمان لوحههایی که فرمانهای این پادشاه بر آن ثبت شده از کهنترین و موجزترین و، همچنین، عادلانهترین مجموعههای قوانین تاریخ دنیاست.
این دورة آسایش و آرامش، همانگونه که رسم جهان است، زیاد طول نکشید و با حملة کسی به نام لوگال- زاگیزی پایان پذیرفت؛ این شخص بر لاگاش حمله برد و اوروکاژینا را شکست داد و شهری را که به اوج ترقی خود رسیده بود چپاول کرد و آن را ویران ساخت؛ معبدها را خراب و مردم شهر را در کوچهها قتلعام کردند؛ فاتح تازه مجسمههای خدایان شهر را در برابر خود، به خواری و اسارت، به حرکت درآورد. از قدیمترین اشعاری که در تاریخ معروف است قصیدهای است که شاعری سومری، به نام دینگیرادامو، ظاهراً در تاریخ ۴۸۰۰ سال قبل از این سروده و بر گل نقش شده و بر غارت شدن و زبونی الاهة لاگاش نوحه کرده است؛ آن شاعر چنین می گوید:
افسوس! جان من از حسرت بر شهر و گنجهای آن آتش گرفته است.
افسوس بر شهر من ژیرسو [لاگاش]، افسوس بر گنجهای آن که جانم را میسوزاند.
در ژیرسوی مقدس کودکان در بدبختی به سر میبرند.
وی [غاصب] به داخل ضریح باشکوه درآمد،
و ملکة معظمه را از معبد خود بیرون راند.
ای بانوی شهر ماتم زدة من، چه وقت بازخواهی گشت؟
ما را نیازی نیست که بیش از این دربارة لوگال- زاگیزی خون آشام و سایر شاهان سومری، مانند لوگال – شگنگور، لوگال- کیگوب- نیدودو، نینیژی- دوبتی، لوگال- آندانوخونگا، و نظایر آنان، که نامهای پرشکوه دارند، درنگ کنیم و از آنان سخن گوییم… در همین اثنا، ملتی دیگر
از نژاد سامی، به سرپرستی سارگن اول، کشور اکد را تأسیس کرد، و پایتخت آن را در آگاده، سیصد و بیست کیلومتری شمال باختری کشور شهرهای سومری، قرار داد. یک ستون یکپارچة سنگی، که در شوش به دست آمده، سارگن را با ریش انبوه به صورت مهیبی نشان میدهد؛ لباسی که پوشیده نمایندة بزرگی و قدرت کامل است. این سارگن از نسل شاهان نبود؛ تاریخ برای او پدری نمیشناسد، و مادرش از روسپیان معابد بوده است. ولی افسانههای سومری برای وی شرح حالی ساخته که از زبان خود او نقل شده و، در آغاز آن، بسیار به شرح حال موسی [علیه السلام] شباهت دارد. وی در آنجا میگوید: «مادر حقیر و بیچارة من مرا حامله شد و در پنهانی زایید. و مرا در سبدی از نی بر روی آب گذاشت و در آن را با قیر بست.» این کودک که کارگری او را از مرگ نجات داد و بعدها ساقی شاه شد و به او نزدیکی یافت و نفوذ و قدرت فراوان پیدا کرد، آنگاه بر خواجة خود شورید و او را خلع کرد و بر تخت آگاده نشست و خود را «شاه فرمانروای جهان» خواند؛ وی تنها بر پارة کوچکی از بینالنهرین حکومت داشت. مورخان وی را «کبیر» لقب دادهاند، از آن جهت که بر شهرهای فراوان حمله برده و غنیمت بسیار به چنگ آورده و عدة بیشماری مردم را از دم شمشیر گذرانیده است. یکی از کسانی که به دست وی کشته شده همان لوگال- زاگیزی است که لاگاش را غارت کرده و حرمت خدایان آن را از بین برده بود؛ سارگن وی را شکست داد و، زنجیر به گردن، او را به شهر نیپور درآورد. این سرباز دلیر در خاور و باختر و شمال و جنوب پیش رفت و عیلام را به تصرف درآورد و، به علامت پیروزیهای درخشان، شمشیر خود را در آبهای خلیج فارس شست و، آنگاه، به طرف باختر آسیا متوجه شد و به دریای مدیترانه رسید و نخستین امپراطوری بزرگ تاریخ را تأسیس کرد و مدت پنجاه و پنج سال حکم راند. داستانهای فراوانی در اطراف زندگی و کارهای او ساخته شد، و زمینه فراهم آمد تا در شمار خدایان قرار گیرد. اما آتش انقلاب در سراسر امپراطوری او برافروخت و دور فرمانروایی او یکسره پایان یافت.
سه پسر سارگن، نوبه به نوبه، پس از وی به جانشینی او رسیدند. سومین آنان به نام نرمسین سازندة بزرگی بود، ولی از تمام آثار او جز یک لوحة یادگاری برجای نمانده که پیروزی او بر پادشاهی گمنام در آن ذکر شده است. این لوحه، که نقشی برجسته دارد، به سال ۱۸۹۷ در شهر شوش به دست دمورگان افتاد، و یکی از تحفههای موزة لوور به شمار میرود. در آن نقش برجسته، نرمسین به صورت مرد نیرومندی نشان داده شده که تیروکمان دارد و پاهای خود را با غرور شاهانه بر بدن دشمنان سرنگون شده گذاشته و ظاهراً آماده است که جز مرگ بی امان پاسخی به استرحام و التماس دشمن مغلوب خود ندهد. در میان صورتهای دشمنان، که در آن لوحه وجود دارد، تصویر کسی دیده میشود که تیرگردنش را شکافته و در حال احتضار است؛ در قسمت عقب زمینة صورت، کوههای زاگرس به نظر میرسد، و بر روی یک تپه شرح پیروزی نرمسین با خط میخی زیبایی نقش شده است. این لوحه نشان میدهد که، در آن زمان، هنر ساختن نقش برجسته و کندهکاری، به سر منزل بلوغ رسیده و وضعی در خور اطمینان داشته و، از رهگذر سابقهای طولانی، بنیان آن بقاعده و استوار شده بوده است.
سوخته شدن شهر چیزی نیست که بتوان گفت، در همة احوال، بلا و بدبختی غیرقابل جبران است؛ بلکه، غالب اوقات، از دو لحاظ آبادانی و بهداشت، سودمند واقع میشود؛ این قاعده درست دربارة لاگاش آن زمان صدق میکند. پیش از آنکه قرن بیست و ششم قم فرا رسد، این شهر به دست شاه روشنفکری به نام گودآ دوباره آباد شد و رونق گرفت؛ مجسمههای کوتاه تنومند این شاه معروفترین آثاری است که از سنگتراشی سومری برجای مانده است. در موزة لوور، مجسمهای از سنگ دیوریت وی را در حال خشوع و عبادت نشان میدهد، با عمامة سنگینی بر سر، که شکل آن به کولوسئوم شباهت دارد؛ دستها را بر سینه روی یکدیگر گذاشته، شانه و پاهایش برهنه است، و دو ساق پای ستبر او را دامنی به شکل زنگوله پوشانیده که روی آن با خط مقدس (هیروگلیف) چیزهای بسیاری نوشتهاند. آثار و خطوط نیرومند و در عین حال منظم سیمای او از مردی متفکر و دادگر و با عزم و نیکومنش حکایت میکند. رعایای او نه به عنوان اینکه وی مرد جنگندهای بود به او احترام میگذاشتند، بلکه او را به عنوان شاه فیلسوف و متفکری دوست میداشتند که عمر را وقف دینداری و ادبپروری و کارهای نیک ساخته بود: در واقع او را باید مارکوس آورلیوس سومری دانست. معابد فراوان ساخت؛ همان گونه که امروز هیئتهای اعزامی به کاوش میپردازند و از این میان به مجسمههای وی دست پیدا میکنند، وی نیز تحقیق و مطالعه در آثار گذشتگان را تشویق میکرد و از ظلم و ستم نیرومندان بر ناتوانان جلو میگرفت. یکی از آثار نوشتة وی که به دست آمده نمایندة سیاست خاص اوست؛ به جهت همین سیاست بود که رعایا او را میپرستیدند و، پس از وی، او را به مقام خدایی رسانیدند. در آن نوشته چنین آمده است: «در مدت هفت سال کنیز با بانوی خود برابر بود؛ و بنده در کنار خواجة خود راه میرفت و، در شهر من، ناتوان در پهلوی توانا آسایش داشت.»
در این اثنا کشور شهر «اورکلدانیان»، که روزگارش از ۳۵۰۰ قبل از میلاد (بنا بر آنچه که از کهنهترین گورهای آن آشکار می شود) تا ۷۰۰ قبل از میلاد ادامه داشته، در یکی از مترقیترین دورههای عمر دراز خود به سر میبرد. بزرگترین شاه این سرزمین، به نام اور-انگور، همة بلاد آسیای باختری را تحت فرمان آورد و در آنها پرچم امن و آسایش برافراشت و، در سراسر دولت سومری، نخستین قانوننامهای را که تاریخ میشناسد انتشار داد. خود وی در این باره چنین میگوید «با قوانین شایسته و عادلانة شمش، من، برای همیشه، بنیان دادگری را برقرار ساختم.» و چون ثروت اور، در نتیجة بازرگانی و حمل و نقل از راه فرات، افزونی یافت، همان کاری را که پریکلس بعدها در یونان کرده است اور-انگور نیز به انجام رسانید؛ یعنی در زیبایی شهر خود کوشید و معابد فراوان ساخت و در این شهر و شهرهای دیگری که زیر فرمان داشت- مانند لارسا و اوروک و نیپور- ساختمانهای زیادی کرد،
تصویر ۵- لوحة پیروزی نرمسین، موزة لوور، پاریس؛ عکس از آرشیو عکس هنر و تاریخ
پسر وی، دونگی، در مدت پنجاه و هشت سال پادشاهی، کارهای پدر را دنبال کرد و چندان به خردمندی حکومت راند که مردم او را همچون خدایی میدانستند که فردوس قدیمی را به آنان بازگردانیده است.
ولی این دولت و این آسایش دیری نپایید. عیلامیان جنگجو، از طرف خاور، و عموریانی که آن زمان نام آور شده بودند، از باختر، بر این شهر آسوده و ایمن تاختند و شاه آن را اسیر کردند و با توحش کامل به چپاول آن پرداختند. شاعران اور در سوک الاهه عشتر، مادر محبوب کشور- شهر خود، که به دست مهاجمان گناهکار مورد بی احترامی قرار گرفته و او را از آرامگاه خود بیرون انداخته بودند، قصاید سوزناکی سرودند. آنچه مایة شگفتی است آنکه، برخلاف انتظار، این اشعار به صیغة اول شخص سروده شده و به گوش ادیبان معتقد به صنایع لفظی خوشایند نیست؛ ولی، با وجود چهار هزار سالی که میان زمان ما و زمان سرودن این اشعار فاصله افتاده، بخوبی میتوانیم اندازة ویرانی و پریشانی را که برآن شهر و مردمش رسیده از این اشعار دریابیم. شاعر چنین میگوید:
دشمن با دستهای ناپاک خود مرا ربود؛
دستهایش مرا ربود و مرا از وحشت کشت.
آه که چه بدبختم! او به من هیچ حرمتی نگذاشت!
لباسهای مرا بیرون کرد و بر زن خود پوشانید،
جواهرات مرا برداشت و با آن دختر خود را آراست.
اکنون من اسیر کاخهای اویم- او در جستجوی من بود
در پرستشگاهها. آه که روز به راه افتادن میلرزیدم.
او در معبد من مرا دنبال میکرد و مرا از ترس به لرزه درمیآورد،
در آنجا و در میان خانة خودم؛ مانند کبوتری بودم که بال میزدم
و بر بامی مینشستم، یا چون جغد کوچکی که بال زنان خود را در غاری پنهان میکند؛
مانند مرغی مرا از ضریح خود بیرون راند،
از شهر من مانند مرغی مرا بیرون کرد، و من با حسرت آه میکشیدم و میگفتم:
معبد من پشت سر من است و بسیار از من دور است.
بدینگونه، مدت دویست سال، که پیش چشمان خودبین ما لحظهای بیش نیست، عیلام و عمور سرزمین سومر را در تصرف خویش داشتند. پس از آن، از طرف شمال، حموربی، پادشاه بزرگ بابل، پیش آمد و اورک و ایسین را از عیلامیان باز گرفت و مدت بیست و سه سال درنگ کرد و پس از آن عیلام را به محاصره گرفت و شاه آن را اسیر کرد؛ عمور و آشور دوردست را مسخر ساخت و امپراطوریی به وجود آورد که، پیش از آن، تاریخ مانندش را نشان نمیدهد؛ کار آن را با وضع یک سلسله قوانین عمومی سامان داد. قرنهای درازی پس از این زمان، سامیان بر بینالنهرین حکومت میراندند، تا آنگاه که دولت پارس برآمد و از آن
تصویر ۶- گودآی «کوچک» موزة لوور، پاریس؛ عکس از موزة هنری مترپلیتن، نیویورک
گودآی «کوچک» موزة لوور، پاریس؛ عکس از موزة هنری مترپلیتن، نیویورکپس دیگر نامی از سومریان شنیده نمیشد، چه فصل کوتاه آنان در کتاب تاریخ جهان به پایان رسیده بود.
منابع :
- تاریخ و تمدن ویل دورانت
- مشرق زمین، جلد اول، سومریان، زمینه های تاریخی
- ویل دورانت
- کتابخانه تاریخ ما : مشرق زمین
باستان, بین النهرین, تاریخ, تاریخ سومر, تمدن, تمدن سومر, سومر, سومر باستان, سومریان, سومریان باستان, قوم سومر مطلب قبلی : « کتاب بُندهِش
