گرایش هاى جدید در دین هندى، که پیش از این رشد و تحول یافته بود، در دوره ۱۰۰ ـ ۳۰۰ م منجر به تکوین شکل نوینى از آیین بودا، به نام مهایانه یا گردونه بزرگ شد. این نهضت نوین، که در آغاز تنها توجه اندکى را به خود جلب کرده بود، آرام آرام نفوذِ عظیم و روزافزونى یافت. در این مکتب، عناصرِ دل سپارى قوى بود که اساساً از یک زندگى نامه آرمانى شده بودا و بسط آن به آرمانى براى همه سرچشمه مى گرفت. یک سیماى مهم این نهضت، طولانى تر شدن راهِ رسیدن به روشن شدگى به قصد توانایى بخشیدن به توسعه صفات برتر بود که در رسیدن به بودائیت... 

فرهنگ انگلیسى آکسفورد (ویراست اول) نیروانه را این طور تعریف مى کند: «در الهیات بودایى، خاموشى وجود فردى و استغراق در روح برین، یا خاموشى همه آرزوها و شهوت ها و حصولِ سعادت کامل». اگرچه روایت هایى از این تعریف به طور گسترده به کار رفته است، ]چنین تعریفى[ برداشت هاى بودایى، جَینى و هندویىِ این اصطلاح را به هم مى آمیزد. چنین توصیف هایى از نیروانه در تفکر اروپایى نسبتاً قدیم است. در قرن هفدهم، سیمون دولالوُبِر، سفیر فرانسه در دربار سیام ]= تایلند[، اشاره کرد که نویسندگان پرتغالى یک اصطلاح سیامى بسیار... 

بیشتر اشاره ها به نیروانه آن را مقصد یا برترین نیک بختى مى دانند و این را با مترادف هاى بسیارى روشن مى کنند که نیروانه را همچون مقام امن و پاکى و آرامش فرجامین مى فهمند. برخى از متن هاى کهن، که بیشتر در ترجمه هاى پالى یا چینى محفوظ مانده اند، اطلاعات اندک بیشترى به دست مى دهند. به صراحت گفته مى شود کسى که نیروانه را تجربه کند آگاه است، اما نه آگاه از هر آنچه دل دیده، شنیده، حس کرده، احساس کرده، یافته، جُسته یا کشف کرده است (اَنْگوُتَّرَه نیکایَه، کتاب گفتارهاى تدریجى، بخش ۴، ۳۲۰; ۸-۳۵۳). این تجربه... 

نیروانه (پا.:نیبّانَه توضیح دهند. این جا بافتن استعاره اى است از شیوه کنش دل که از نادانى به سرشت حقیقى اشیا و نیز از تشنگى به تملکات و حالات وجود قلب شده باشد. شاید تصادفى نباشد که چنین تعریفى چیزى از معناى دقیق نیروانه به ما نمى گوید. بودایى ها عموماً از هرگونه توصیف لفظىِ مقصدشان پرهیز کرده و ]اساساً [شک دارند که بتوان آن را وصف کرد. کهن ترین متن هاى بودایى گویا واژه نیروانه را براى نامیدن مقصد نهایىِ امکانش هست که از خاستگاه هاى خود واژه نیروانه به موضع کهن ترى بپردازیم که این جا مطرح شده است.... 

اشاره [ پیش از پیدایش آیین بودا، در حدود قرن پنجم قم، نیروانه غایت این مقصد، زدودن عناصر روانى آشفته کننده اى است که حجاب دلِ صافى و آرام مى شوند، و همراه است با حالت بیدارى از خواب روانىِ حاصل از این عناصر. چنین بیدارى اى (که اغلب در زبان انگلیسى با واژه enlightenment، یعنى «روشن شدگى» به آن اشاره مى شود) امکان درک روشن ِ حقیقت هاى بنیادین را میسر مى سازد، و فهم آن لازمه آزادى دل است. بعدها، این اصطلاح اغلب به شکل محدودتر به جنبه اى خاص از حالت بیدار اطلاق شد، آن جنبه از این تجربه که تغییرناپذیر انگاشته... 

جشن هاى بودایى تبّتى ماه روز رویداد اول ۱۵ـ۱۰ معجزه بزرگ در شروستىSravasti (به دنبال جشن هاى سال نو) چهارم ۷ تولد بودا چهارم ۱۵ روشن شدگى بودا و ورود او به نیروانه ششم ۴ نخستین موعظه بودا نهم ۲۲ بازگشت بودا از آسمان (پایان زاویه گیرى فصل باران) دهم ۲۵ مرگ تسونگـ کاـ پا (مراسم اهداى خرقه) میان بردارد. به نظر مى رسد که این حرکت به ویرانى فراگیر میراث هنرى، پیکرتراشى و معمارى تبّت منجر شد، که شاید یکى از فاجعه آمیزترین جنایت هاى فرهنگى یک ملت بر ملت دیگر در دوران اخیر به شمار آید. در حال حاضر گهگاه آثار... 

سنگه. فقط یک سنت وینیه را در تبت معتبر دانستند و آن موله سرواستىوادهبود. اصولاً همه مکتب ها از این سنّت هواخواهى مى کنند، اما در عمل، سنّت هاى گوناگون مهایانه و منتریانه کمابیش بر آن سایه مى افکنند. یک نهاد نسبتاً پیچیده خود به خود در دِیرهاى بزرگ پیدا شد. پیش از سال۱۹۵۹ میلادى تبت سَنگه نسبتاً بزرگ ترى داشت، که بنابر بعضىگزارش ها حدود بیست و پنج درصد جمعیت را تشکیل مى داد. چنین رقم بالایى احتمالا مبالغه اى بیش نیست، چون ناظران، شاگردان غیررهرو همسردارى را که با خرقه هایى شبیه به رهروان در دِیرها... 

مکتب هاى آیین بوداى شمالى. مکتب هاى بودایى تبّتى، در این باره که دقیقاً کدامین متون را معتبر بدانند و کدامین خدایان را مهم ترین بخوانند، اختلاف دارند; گاهى آموزه ها یا اَعمال خاص خود را که در آن مهارت دارند به کار مى گیرند. ویژگى هاى کلى این مکتب ها کاملا به هم شبیه است و احتمالا آنها را نتوان فرقه هاى مجزا و مستقل خواند. سه دسته کلى را مى توان از یکدیگر بازشناخت: (۱) سنّتى که با نخستین گسترش آیین بودا در تبت پیدا شد، یعنى نینگمه; و (۳) اصلاحى که در گلو یا مکتب کدم ِ جدید پیدا شد، که اغلب آن را با نام... 

ساختار آموزه ها. تبّتى ها گاهى مدعى اند که آموزه هایشان شامل هرسه چرخ، مهایانه، هینه یانه و وجره یانه است. این ادعا تا حدى درست است، اگرچه گاهى هم یک ادعاى جدلى به شمار مى آید که تلویحاً شکل هاى دیگر آیین بودا را زائد مى داند. روش وینَیه و عمل خویشتن دارى اخلاقىْ نشان دهنده کهن ترین شکل آیین بودا است. گاهى مطالعه مفصّل ابى درمه، بخشى از برنامه آموزشى دِیرنشینى تبّتى قرار مى گرفت، و به هرحال شامل بسیارى از عناصرى است که از یک دوره کهن باقى مانده است. اما روشن است که اکثر آموزه هاى بودایى شمالى... 

مفروضات متغیر. تا پیش از هجوم پناهندگان تبّتى به کشورهاى غربى در طول دهه ۱۹۶۰ و پس از آن، دین تبّتى شهرت چندانى نداشت. بسیارى از گزارش هاى رایج، گزارش هایى کاملا تحریف شده بودند. از یک سو، تبت را کشورى گرفتار خرافه هاى دینى قرون وسطایى، کشور دیوپرستان و شکلى کاملا رو به افول و فاسد از آیین بودا مى دانستند، و از سوى دیگر آن را کشورى عرفانى، معنوى و جادویى وصف مى کردند ــ سرزمین استادان بزرگى که سرشار از دانش غیبى و شناختى ژرف بودند. بى گمان در هردو وصف حقایقى نهفته است، اما اینان با پیچیده کردن... 

دومین گسترش آیین بودا در تبت. پایان قرن دهم و سراسر قرن یازدهم شاهد روابطى بود که از نو میان تبت و آیین بوداى هندى برقرار شد. تبّتى ها با کشمیر و مراکز آیین بودا در هند شرقى رابطه برقرار کردند. از مجموعه عظیم آثار بودایى، براى استفاده دانشگاه هاى دِیرى هندى ترجمه هاى جدیدى فراهم آوردند، و طولى نکشید که مسلمانان مهاجم آنها را از میان بردند. شمارى از ترجمه هاى تبّتى اشخاصى که در هند یا کشمیر تحصیل کرده بودند، در این دوره رایج بود، به خصوص رینـ جِنـ زانگ (۹۸۲ـ۱۰۵۴)، یکى از شخصیت هاى مهم آیین بوداى... 

گسترش منتره یانه. در اواخر هزاره اول میلادى، منتره یانه در سراسر جهان بودایى کاملا گسترش یافت. این آیین را به سرى لانکا و آسیاى جنوب شرقى آوردند و در اندونزى نیز نفوذ زیادى پیدا کرد. منتریانه اینک در هیچ یک از این مناطق حضور ندارد، اگرچه بسیارى از نشانه هاى تأثیر آن را مى توان دید. این آیین عمدتاً در مناطق زیر نفوذ آیین بوداى تبّتى باقى ماند. اما چند استثنا وجود دارد; زیرا کوکایى اینک یکى از فرقه هاى بزرگ ژاپنى است. شین گون را مى توان تلفیقى از یک مرحله کهن تر منتریانه با مکتب هاى نظرى چینى به شمار... 

منابع. آیین بوداى تبّتى داراى دو مجموعه کانونى بزرگ است: کانجور («توده گوهر»); (۵) سوتره; و (۶) تنتره. این مجموعه با حدود یکصد مجلد تقریباً هفتصد اثر را در خود گنجانده است. مجموعه دوم، تانجور، بالاى دویست مجلد و بیش از سه هزار و ششصد اثر را در خود گردآورده است. آثار این دو مجموعه عمدتاً آثار مراجع هندى است، یعنى در واقع، گونه هایى متفاوت از آثار شاستره هستند. سه بخش اصلى این مجموعه شامل اینهاست: (۱) مجموعه اى کوتاه از اشعار دینى; (۲) تفاسیر تنتره ها; و (۳) تفاسیر سوتره ها. تبّتى ها خود نیز داراى مجموعه آثار... 

جشن هاى بودایى. دِیرهاى بودایى بى آنکه مراسم خاصى برگزار کنند، بین سى و پنج تا چهل رخداد را جشن مى گیرند، اما بیشتر این جشن ها اهمیتى ناچیز دارند. به استثناى جشن هاى مشترک میان همه چینى ها، خصوصاً جشن سال نو، پنج جشن براى بوداییان بسیار اهمیت دارد. در آیین بوداى شرقى روزهاى سنّتى روشن شدگى و مرگ بودا به ترتیب عبارت اند از: هشتم ماه دوازدهم و پانزدهم ماه دوم، اما این روزها را همه جا جشن نمى گیرند. باید توجه داشت که در تقویم هاى قمرى سنّتى، روز پانزدهم، همان روز بَدر است، اما گاهى این نسبت را به... 

فرقه گرایى و تلفیق. در مورد ویژگى هاى دقیق مکتب هاى آیین بوداى چینى در دوره تانگ (سال هاى ۶۱۷ تا ۹۰۷ م) تردید است. مى توان گفت که گستره سَنگه (انجمن بودایى)، در کل از مجموع مکتب هاى متعدد فراتر است. اگر این مکتب ها نهاد و سازوکار مستقلى مى داشتند، هنوز هم به شکل بخش بسیار بزرگى از مجموعه اى بزرگ تر باقى مى ماندند. به همین دلیل افول تدریجى اکثر این مکتب هاى مجزا و مستقل، الزاماً به معناى محو کامل نفوذشان نبود. آموزه هاى برگرفته از مکتب هاى دیگر، حتى وقتى که اکثر معابد بزرگ به دو مکتب عملى  ِ چَن...